Բարի երեկո, շնորհակալություն մեզ միանալու համար
Ադրբեջանի և Լեռնային Ղարաբաղի միջև պատերազմի 18-րդ օրն է, չնայած որ միջազգային հանրությունը և նրա բոլոր պաշտոնական կառույցները հրադադարի և բանակցությունների սեղանի շուրջ վերադառնալու կոչեր են անում, իրական ապաէսկալացիա չկա: Մյուս կողմից՝ Թուրքիայի անմիջական ներգրավվածությունն այս հակամարտությունում շարունակվում է, ինչը բազմիցս ապացուցվել է, և ոչ միայն Հայաստանի կողմից: Շատ ղեկավարներ, Դուք նույնպես, կարևորում եք այս փաստը: ԵՄ-ն շատ խնդիրներ ունի Թուրքիայի հետ, որոնք հիմնականում վերաբերում են ԵՄ անդամ երկու երկրների՝ Կիպրոսի և Հունաստանի հետ հակամարտությանը: Ինչո՞ւ է ԵՄ-ն երկմտում պատժամիջոցների հարցում: Տեղի՞ն է, արդյոք, խոսել գործելու պատրաստակամության պակասի մասին:
Լիլիթ Գասպարյան - Պարո՛ն Մավրիդես, Դուք ավելի քան մտահոգված եք, խոսքը նաև Ձեր երկրի՝ Կիպրոսի մասին է։ Ինչո՞ւ պատժամիջոցներ չկան։
Անդրեյ Կովաչև (եվրապատգամավոր, Բուլղարիա, ԵԺԿ խմբակցության անդամ, Հայաստանի զեկուցող) - Այս խորհրդարանն ավելի համախմբված է, անցյալ շաբաթվա քննարկումները պարզ ցույց տվեցին, որ բոլորը կողմ են բռնություններին վերջ տալուն: Բոլոր կողմերը պետք է նստեն բանակցությունների սեղանի շուրջ: Միջազգայնորեն ճանաչված միակ մարմինը, որն իրավունք ունի գործ ունենալ հակամարտության հետ, Մինսկի խումբն է, որը հիմնվում է հիմնարար սկզբունքների վրա, որին ընդունում է երկու կողմը: Անցյալ տարի մենք տեսանք, որ կողմերը կարծես թե մոտ էին ինչ-որ լուծում գտնելու հարցում, բայց ոչինչ չեղավ: Շատ անհանգստացած ենք, որ Ռուսաստանի կազմակերպած բանակցությունների հայտարարությունից հետո բռնությունը դադարեցնելու խոստումը չպահպանվեց: Իհարկե բռնության դադարեցումը ամենակարևորն է:
Երկրորդ՝ երրորդ կողմը չպետք է միջամտի հակամարտությանը: Մենք բազմաթիվ ահազանգեր ենք ստանում այդ միջամտության մասին՝ ոչ միայն քարոզչության հարցով, այլև ռազմական առումով: Սիրիայից Թուրքիայով վարձկաններ են գնում Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության գոտի: Դա շատ մտահոգիչ է: Բայց Եվրամիությունը չի կարողանում մեզ տրամադրել իրական տեղեկատվություն, որը կհաստատի՝ արդյոք ճի՞շտ են, թե՞ ոչ տարբեր լրատվամիջոցներից ստացված լուրերը Թուրքիայի ներգրավվածության մասին: Մենք, իհարկե, պետք է կոչ անենք Թուրքիային և անում ենք՝ դադարեցնելու ցանկացած միջամտություն այս հակամարտությանը:
Կոստաս Մավրիդես (եվրապատգամավոր, Կիպրոս, սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցությունից) - Մինչև այս հաղորդմանը մասնակցելը ես փորձեցի տեղեկություն ստանալ, թե ինչ իրադրություն է այժմ Լեռնային Ղարաբաղում: Մտահոգիչ է փաստը, որ կողմերը միմյանց են մեղադրում հրադադարի պայմանավորվածությանը չհետևելու համար: Մենք պետք է ունենանք մեխանիզմ՝ պարզելու, թե ո՛ր կողմն է խախտում հրադադարը: Եթե ունենանք այդ մեխանիզմը, այն ամենայն հավանականությամբ կաշխատի որպես կանխարգելիչ միջոց: Իհարկե, անվիճելի փաստ է, որ Հայաստանը, ի տարբերություն Ադրբեջանի, պատրաստակամ է քննարկելու դրա իրականացման մանրամասները: Սա փաստ է: Եվ դա հնարավորություն է տալիս հասկանալու, թե ո՞վ է պատերազմի կողմնակից, ո՞վ՝ խաղաղության: Ինչ վերաբերում է Եվրամիությանը՝ եթե մենք Եվրախորհրդարանում իմանանք, թե ինչպե՞ս վերաբերվել այս հակամարտությանը, կամ ավելի ընդհանուր՝ Թուրքիային, կարծում եմ, պատժամիջոցներն ավելի վաղ կիրառված կլինեին, և դրանք կլինեին շատ խիստ պատժամիջոցներ: Բայց, դժբախտաբար, պետք է նշեմ, որ ուժերը բաժանված են: Նման որոշումներն ընդունում է Եվրահանձնաժողովը, որտեղ պետք է լինի միաձայնություն: Բայց կա մեկ իրողություն. որոշ պետություններ, օրինակ՝ Գերմանիան, ունեն իրենց տնտեսական և այլ շահերը: Ես սա չեմ արդարացնում, բայց սա է իրականությունը:
Ուզում եմ նշել Թուրքիայի դերի մասին ու պետք է անկեղծ լինեմ: Մեծ սխալը, որ թույլ է տրվում Եվրամիությունում, նման է 1930-ականներին նացիստական ռեժիմի նկատմամբ թույլ տրված սխալին: Դժբախտաբար, կգա ժամանակ, երբ կկանգնենք փակուղու առաջ, և դրա համար կվճարեն և՛ Հայաստանը, և՛ Ադրբեջանը, և՛ մյուսները: Կարող եմ ասել, որ Էրդողանն այսօրվա նացիզմն ու Հիտլերն է: Պետք է իրականությանն առերեսվենք, ինչը, իհարկե, հեշտ չէ:
Չարլի Վեյմերս (եվրապատգամավոր, Շվեդիա, պահպանողական-ռեֆորմիստական կուսակցության անդամ) - Ես լիովին համաձայն եմ, չնայած ես սոցիալ-դեմոկրատ եմ: Ես ընդունում եմ, որ հակամարտության գծում պետք է լինի հետազոտող մեխանիզմ: Լեռնային Ղարաբաղ այցիս ժամանակ ես տեսա, որ հայկական կողմն ավելի հակված է տեսախցիկներ տեղադրելու գաղափարին, մինչդեռ ադրբեջանցիները դեմ էին: Բացի դրանից՝ հայերը հակամարտությունն ուսումնասիրելու համար հրավիրում են օտարերկրյա լրագրողներին, որոնց մեջ լուրջ վիրավորվածներ կան ադրբեջանցիների հրետակոծությունից: Մինչդեռ Ադրբեջանը հրավիրում է միայն ռեժիմի կողմնակից տեղացի կամ էլ Թուրքիայի լրագրողներին: Ինչ վերաբերում է Թուրքիային, ապա ժամանակն է, որ Եվրոպան արթնանա: Թուրքիան վարում է արգելքներ հարուցող զինված իմպերիալիստական քաղաքականություն: Նրանք երազում են հաղթական առաջխաղացում Հյուսիսային Աֆրիկայում, Միջերկրականում, Հյուսիսարևելյան Սիրիայում, նույնիսկ՝ Իրաքում, հիմա էլ՝ Լեռնային Ղարաբաղը: Սա պետք է դադարեցնել: Եվրոպան պետք է հասկանա, որ Էրդողանը դաժան մարդ է, չի հասկանում շատ պարզ դիվանագիտական լեզուն, նրա հետ պետք է ուղիղ խոսել: Ժամանակն է Թուրքիային բացառել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբից, քանի որ նա ջիհադիստների է ուղարկում Լեռնային Ղարաբաղ: Եվրոպան պետք է հասկանա, որ Թուրքիան իրավունք չունի մասնակցելու Լեռնային Ղարաբաղի ապագային վերաբերող բանակցություններին: Եվրոպան պետք է նաև հասկանա, որ այս պետությունը հարմար չէ Եվրամիությանը, և պետք է ոչ թե սառեցնել նրա անդամակցության հարցը, այլ դրան ընդմիշտ վերջ դնել:
Լիլիթ Գասպարյան - Դուք նշեցիք, որ Լեռնային Ղարաբաղում արդեն եղել եք, հարցս թերևս մյուս երկու հյուրերին ուղղվի։ Չե՞ք կարծում, որ ընդհանուր առմամբ Լեռնային Ղարաբաղ այցելելը, մարդկանց և իրավիճակին ծանոթանալը լավագույն միջոցն են հասկանալու համար բոլոր նրբությունները, որոնք իսկապես կարևոր են հակամարտության համապարփակ լուծման համար:
Անդրեյ Կովաչև (եվրապատգամավոր, Բուլղարիա, ԵԺԿ խմբակցության անդամ, Հայաստանի զեկուցող) - Մենք ունեինք այդպիսի մտադրություն, նույնիսկ համաձայնեցված էր Մինսկի խմբի ու երկու կողմերի հետ, որ Եվրախորհրդարանի պատվիրակությունը գնար Ադրբեջան, հետո՝ շփման գոտի, որը, բոլորը գիտեն, ամենավտանգավոր վայրն է, այնտեղից պետք է գնայինք Երևան: Դժբախտաբար, այդ գաղափարը չիրականացավ: Բայց, կարծում եմ՝ պետք է շարունակենք աշխատել այդ ուղղությամբ, կազմել Եվրախորհրդարանի անդամների պատվիրակություն, որը կգնա Ադրբեջան, Ղարաբաղ, հետո՝ Հայաստան:
Լիլիթ Գասպարյան - Որո՞նք էին խոչընդոտները:
Անդրեյ Կովաչև - Անվտանգության նկատառումները: Երկու կողմն էլ համաձայն էր, խոսել էինք Մինսկի խմբի հետ, բայց երևի մեկ շաբաթ առաջ մեզ ասացին, որ իրադրությունը սրվում է, կա անվտանգության խնդիր, և պետք է հետաձգել այցերը: Կարծում եմ, որ պետք է մեկ անգամ էլ փորձել:
Կոստաս Մավրիդես - Ես անձամբ ստացել եմ այցի հրավեր: Ես նաև Միջերկրականի քաղաքական կոմիտեի նախագահն եմ և պետք է ասեմ, որ յուրաքանչյուր հակամարտություն ունի իր պատմական բացատրությունը, և կան քննարկման ենթական հարցեր: Միաժամանակ, Եվրամիությունում մենք ունենք միմյանց հասկանալու, երկխոսելու, հարցը քաղաքակիրթ ձևով լուծելու, պատերազմից խուսափելու զարգացած մշակույթ: Եթե թույլ չտանք Թուրքիայի միջամտությունը հայ-ադրբեջանական հակասությանը, ավելի հեշտ կկարողանանք այն կառավարել: Մենք՝ եվրոպացիներս, պետք է դասեր քաղենք Թուրքիայի դերից Սիրիայում, Լիբիայում, Արևելյան Միջերկրականում, Կիպրոսում, Եգիպտոսում: Հիմա էլ՝ Լեռնային Ղարաբաղը: Թուրքիայի ընդլայնման քաղաքականությունն ընդգրկում է ամբողջ տարածաշրջանը: Եթե մեզնից յուրաքանչյուրն աջակցի Թուրքիայի մեկուսացմանը, մենք հաջողություն կունենանք: Պետք է բոլորս միասին պայքարենք, և դա վերաբերում է պատժամիջոցներին: Թուրքիայի տնտեսությունը շատ փխրուն է, և, կարծում եմ՝ Եվրոպան հսկայական լծակներ ունի՝ կիրառելու տնտեսական պատժամիջոցներ, իրական ճնշում գործադրելու համար Թուրքիայի վարչակարգի, ռեժիմի վրա: Եթե մենք ոչինչ չանենք, օգտագործենք այս մեղմ միջոցները, մենք հետո շատ ավելի ծանր կվճարենք:
Բոլոր պատասխանները նորից նույն հարցին են տանում՝ ինչո՞ւ է ԵՄ-ն երկմտում պատժամիջոցների հարցում:
Չարլի Վեյմերս - Կարծում եմ, որ հարցի զգայուն կողմը ՆԱՏՕ-ն է: Բայց Եվրոպան պետք է հասկանա, որ Թուրքիան արդեն մի քանի տարի չի գործում որպես հուսալի գործընկեր: Ինչպե՞ս էին Թուրքիայով օտարերկրյա գրոհայինները թափանցում Իրաք ու Սիրիա, ինչպե՞ս Թուրքիան թույլ չէր տալիս՝ արաբական բազաներն օգտագործվեին ԴԱԻՇ-ի գրոհայինների դեմ: Պետք է վերլուծել ամեն ինչ, քանի որ այսօրվա Թուրքիան 80-ականներինը չէ: Այսօր կա տնտեսական, էներգետիկ անվտանգության զգայունություն, կան երկրներ, որոնք ցանկանում են ազատվել Ռուսաստանի էներգիայի կախվածությունից: Բայց ամեն դեպքում չպետք է թույլ տանք, որ դրանք վեր դասվեն, և խախտվեն Արցախի բնակիչների մարդու իրավունքները:
Կոստաս Մավրիդես - Ես կարող եմ ասել կոնկրետ, թե ինչո՛ւ չենք կարողանում պատժամիջոցներ կիրառել: Խանգարողներից մեկը Գերմանիան է, որը մեծ շահեր ունի Թուրքիայի հետ, ներառյալ՝ բարձր տեխնոլոգիաները, զենքը: Կարծում եմ՝ սրանք այն երկու պատճառներն են, որոնք որոշիչ են Եվրամիության ներսում: Միաժամանակ, հանձին Ֆրանսիայի, մեծանում է դիմադրությունը Եվրամիության շրջանակում: Մի քանի շաբաթվա ընթացքում կփորձենք Ֆրանսիայի գլխավորությամբ պատժամիջոցներ սահմանել Թուրքիայի նկատմամբ:
Անդրեյ Կովաչև - Պետք է մի քիչ էլ պատմությանը նայենք: Թուրքիան Շվեյցարիայում կողմ էր և նույնիսկ ստորագրեց արձանագրությունը, որը չվավերացվեց, որովհետև Բաքվի իրենց բարեկամները ճնշում գործադրեցին նրանց վրա: Հիմա հակառակն է: Ես չեմ կարծում, որ Անկարան է նախաձեռնողը Ղարաբաղում, Բաքվում: Սա մեծ քարոզչություն է, որն իրականացվում է Եվրոպայի բոլոր մայրաքաղաքներում: Բայց մենք ունենք այլ իրադրություն: ՄԱԿ-ը շատ թույլ է, գիտենք, թե ի՛նչ է իրենից ներկայացնում Անվտանգության խորհուրդը, կա նաև Մինսկի խումբ՝ երեք համանախագահողներով, և մենք չենք ուզում այն փոխել: Առաջնային խնդիրն է դադարեցնել բռնությունը: Երկրորդը՝ հիմնվելով ձեռք բերված համաձայնագրի վրա, երեք սկզբունքների վրա՝ տարածքային անձեռնմխելիությունը, ինքնորոշման իրավունքը և ուժի կամ դրա սպառնալիքի չկիրառումը, բոլոր հարցերը պետք է մանրամասն քննարկել: Բազմաթիվ մանրամասներ կան, և շան գլուխը հենց այդ մանրամասներում է թաղված: Բայց առաջնայինը երեք համանախագահների հովանու ներքո երկու կողմերին բանացությունների սեղանի շուրջ վերադարձնելն է: Սա հարցի ամենաքաղաքակիրթ լուծումն է: Կա ՆԱՏՕ-ն, ունենք բանակ, բայց Եվրոպայում ոչ ոք իր բանակով չի գնա այնտեղ կռվելու: Պետք է հստակ գիտակցենք, որ ոչ ոք չի գնա այնտեղ կռվելու:
Վերադառնանք այն կետին, որի մասին քիչ առաջ մատնանշեցիք՝տեղեկատվության պակաս կամ կեղծ լուրեր։ Եվրախորհրդարանի լիագումար բանավեճում պարոն Բորելը ևս անդրադարձավ այս հարցին։ Կցանկանայի հիշեցնել, որ կան շատ չեզոք միջազգային հարգված լրատվամիջոցներ և լուսաբանում են իրավիճակի վերաբերյալ մանրամասներ: Ենթադրելի է, որ ԵՄ-ն և անդամ պետությունները նույնպես ունեն մասնագիտական հետախուզություն: Հետևաբար թույլ տվեք հարցնել. որքանո՞վ դժվար է պարզել ադրբեջանական ագրեսիայի փաստը, նրանց կողմից կասետային զինամթերքի օգտագործումը Լեռնային Ղարաբաղի քաղաքացիական բնակչության դեմ: Ինչպես նաև ահռելի քանակությամբ կեղծ լուրերի շրջանառությունը։
Անդրեյ Կովաչև - Շատ կարճ պատասխանեմ, ես ինքս լիագումար նիստի իմ ելույթում խոսեցի այդ մասին և մենք հստակորեն քննադատեցինք պարոն Բորելին։ Արդյոք հնարավո՞ր է, որ նա տեղեկություն չունի։ Մենք ունենք մեր ազգային հետախուզական ծառայությունները, ունենք գործընկեր Միացյալ Նահանգները, ունենք արբանյակներ: Այնքան շատ հնարավորություններ՝ խնդրին ոչ թե քարոզչական, այլ օբյեկտիվ տեսանկյունից նայելու համար, թե ինչ է տեղի ունենում։ Բայց նրանցից ոչ մի տեղեկություն չկա։ Սա մի իրավիճակ է, որ մենք պետք է շատ ծանրակշիռ քննադատենք։ Կամ էլ չեն ուզում իրենց ունեցած տեղեկությունները Եվրախորհրդարանին տրամադրել։
Կոստաս Մավրիդես - Նույն համատեքստում մեկ բան ավելացնեմ։ Հատկապես, երբ խոսքը վերաբերում է Սիրիայից վարձկաններ տեղափոխելուն, իհարկե, Թուրքիայի օժանդակությամբ, տարածաշրջանում նոր պատերազմ հրահրելու համար, և որոշ եվրոպական բարձրաստիճան պաշտոնյաներ ձևացնում են, թե չգիտեն, կարծում եմ՝ սա ոչ այլ ինչ է, քան հիպոկրատիա։ Սա էլ եմ ուզում հստակ մատնանշել՝ մենք՝ որպես եվրապատգամավորներ, իհարկե հասկանում ենք, որ տեղի ունեցողը մարդկային ողբերգություն է թե հայկական և թե ադրբեջանական կողմի համար: Ի վերջո, խոսքը մարդկային կյանքերի մասին է։ Բայց Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից համակարգված ինստիտուցիոնալ ռազմաշունչ քարոզչություն է իրականացվում։
Մեկ տարի առաջ Եվրախորհրդարանում Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի վերաբերյալ մի միջոցառում էի կազմակերպել և ապշած էի, թե ինչ հսկայական քարոզչամեքենա են աշխատեցնում Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից ֆինանսավորող այսպես կոչված ՀԿ-ները։ Միջոցառմանը հանկարծ շատ կազմակերպված հայտնվեցին երիտասարդներ: Ինձ համար նողկալի է՝ հաշվի առնելով Հայոց ցեղասպանության ինստիտուցիոնալ ժխտումը Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից, ինչը նրանք հիմա էլ են անում… Ժխտումն ինքնին հիմնարար հանցագործություն է, և դա ապագայում կրկնության սերմ է, որն ինձ ավելի շատ է վախեցնում՝ բացի տարածաշրջանում առկա մարդկային տառապանքներից ու ողբերգությունից։
Արդյո՞ք Եվրոպան գիտակցում է, որ Թուրքիայի անմիջական մասնակցությունը Հարավային Կովկասի հակամարտությանը և հատկապես սիրիացի վարձկաններին հակամարտության գոտի տեղափոխելը սպառնալիք է ողջ տարածաշրջանի կայունության համար:
Չարլի Վեյմերս - Այդ փաստը հակամարտությանն իսլամիստական երանգ է հաղորդում, ինչը ծայրաստիճան վտանգավոր է: Զարմացա, որ Բարձր ներկայացուցիչն անցյալ շաբաթ իր ելույթում դրան չանդրադարձավ, քանի որ, անշուշտ, այդ տեղեկությունը պետք է որ ունենար, որովհետև նախագահ Մակրոնը տեսախցիկների առաջ դա հաստատեց լիագումար նիստից ընդամենը մի քանի ժամ առաջ: Սա բարձրաստիճան ներկայացուցչի կողմից շատ հստակ թուլության նշան էր, և նաև չհասկանալու, թե ինչի կարող է վերածվել այս իրավիճակը։ Թուրքիան իրականում սա վերածում է քաղաքակրթական պատերազմի, և ԵՄ-ն պետք է դա ընկալի։
Հայաստանը և հայերը ինչպես Եվրոպայում, այնպես էլ ամբողջ աշխարհում փորձում են միջազգային հանրության ուշադրությունը հրավիրել այն փաստին, որ Լեռնային Ղարաբաղի և, որոշ դեպքերում, նույնիսկ Հայաստանի Հանրապետության դեմ շարունակվող թուրք-ադրբեջանական ագրեսիան էքզիստենցիալ սպառնալիք է հայերի համար, որ սա իրականում փորձ է լրացնելու ավելի քան մեկ դար առաջ Թուրքիայի ձեռնարկած Հայոց ցեղասպանությունը: Որո՞նք են ամենակարևոր ուղերձները, որ Եվրախորհրդարանը փոխանցում է ԵՄ որոշումներ կայացնող այլ հաստատություններին ի նպաստ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խաղաղ կարգավորման:
Չարլի Վեյմերս - Այս պահին ԵԽ-ում Սախարովի անվան մրցանակի հաջորդ հաղթողին որոշելու փուլն է ընթանում: Կերպար, որի աշխատանքները բոլորս պետք է գնահատենք։ Անդրեյ Սախարովը շատ հստակ է ձևակերպել՝ Լեռնային Ղարաբաղն Ադրբեջանի համար հավակնությունների, հայերի համար՝ կենաց-մահու հարց է։ Կարծում եմ՝ ԵՄ պաշտոնյաները լավ կանեն լսել Սախարովին, ում այդքան ողջունում են։
Անդրեյ Կովաչև - Եվրախորհուրդը միանշանակ պետք է է՛լ ավելի բարձրաձայնի։ ԵԽ-ում հարցը հստակ է դրված: Եթե հետևել եք նիստին, ապա գիտեք, որ գրեթե բոլոր քաղաքական խմբակցությունները միավորվել էին և համակարծիք էին, որ ԵՄ-ն պետք է ավելի շատ խոսի այդ մասին և հնարավորինս ճնշում բանեցնի, որպեսզի, նախ՝ վերջ դրվի բռնությանն ու մարդկանց սպանելուն, ապա տեղի ունենա վերադարձ բանակցությունների սեղանի շուրջ: Այս անգամ դա պետք է լինի՝ ընդհանուր հայտարարի գալով, լուծում գտնելու ավելի մեծ ցանկությամբ: Դա բխում է երկու կողմերի՝ Հայաստանի և, վստահ եմ, նաև Ադրբեջանի շահերից։ Եթե Ադրբեջանը մտածում է, որ պետք է միջազգային հանրության հարգանք վայելող կողմ լինի և եթե ուզում է մեր վստահելի գործընկերը լինել էներգետիկ և այլ գործարքներում, ապա պետք է հստակ գիտակցի, որ չի կարող մի կողմից լինել վստահելի գործընկեր, մյուս կողմից՝ չփնտրել փոխադարձ ընդունելի լուծում՝ այնտեղ ապրող յուրաքանչյուր մարդու համար։
Այո՛, լիագումար նիստում էլ ձեր պատգամները հստակ էին, պարոն Բորելն էլ խոստացավ Լյուքսեմբուրգում ներկայացնել ԵՄ արտգործնախարարներին և քննարկել: Որպես եվրախորհրդարանական՝ համարո՞ւմ եք արդյոք, որ Ձեր կոչերը հասնում են՝ ուր որ պետք է հասնեն, ծառայում են՝ ինչին որ պետք է ծառայեն։
Չարլի Վեյմերս - Ո՛չ, ոչ ամբողջովին, քանի որ վերջերս մի ավագ եվրապատգամավորի հետ էի խոսում: Ասաց՝ այս հիմնախնդիրը 88-ին է սկսվել, ասացի՝ ո՛չ, սա 1920-ականներին է սկսվել, երբ Լեռնային Ղարաբաղն ավելի քան 1500 տարի անց անջատվեց մայր Հայաստանից՝ Սովետական Ռուսաստանի միակողմանի որոշմամբ։ Դա է այս հիմնախնդրի սկիզբը, երբ այս տարածաշրջանի բնակչության 90 տոկոսը հայ էր, և այս տեղեկությունը պետք է տրամադրել եվրապատգամավորներին։ Մեծամասնությունն ունի հարցի շատ մակերեսային ընկալում, երբ դա այդպես էլ մնում է, շատ հեշտ է չեզոք մնալը։ Իսկ այս չեզոքությունը շատ վնասակար է Լեռնային Ղարաբաղի ապագայի համար:
Կոստաս Մավրիդես - Ցավոք, ես ինքս մի քիչ հոռետես եմ։ Եվրամիությունն ինքնին ինքնիշխան կազմակերպություն չէ: Այն կազմված է ինքնիշխան պետություններից, այդ պատճառով էլ մենք դեռ երկար ճանապարհ ունենք անցնելու, մինչև ունենանք ընդհանուր մոտեցում՝ արտաքին և պաշտպանության ու անվտանգության քաղաքականության վերաբերյալ: Առայժմ ունենք որոշ գործիքներ, որոնցից մի քանիսի մասին այստեղ նշեցինք։ Իմ խորհուրդը, օրինակ՝ Հայաստանին և, առհասարակ, հայերին հետևյալն է՝ փորձել բացատրել ԵՄ անդամ պետություններին, օրինակ՝ Ֆրանսիային կամ այլ անդամ երկրների և ունենալ որքան հնարավոր է շատ դաշնակիցներ։ Պետք է ստեղծել սեփական ուժը և հույս դնել սեփական ուժերի վրա։ Եվս մեկ անգամ կրկնեմ՝ ինչ որ ամենասկզբում ասացի: Եթե մեզանից յուրաքանչյուրը՝ առանձին-առանձին փորձի Էրդողանի դեմ դուրս գալ, կարծում եմ՝ իրենց խաղը խաղացած կլինենք։ Սա նոր Օսմանյան ընդլայնման քաղաքականություն է, և սրան դիմակայելու միակ ճանապարհը միասնական և համակարգված գործելն է։ Այլապես Թուրքիայի այս ընդլայնման քաղաքականության դեմ պայքարում կլինենք շատ թույլ և անբարենպաստ դիրքում։
Անդրեյ Կովաչև - Թույլ տվեք մի բան հավելել, որը շատ կարևոր է։ Միշտ խոսում ենք նախորդ դեպքերի և իրավիճակների մասին։ Չկան նախորդներ, յուրաքանչյուր հիմնախնդիր իր առանձնահատկություններն ունի և բոլորովին տարբեր է։ Կոսովոն տարբեր է, Աբխազիան, Օսիան տարբեր են, Ղրիմը տարբեր է, Կատալոնիան տարբեր է։ Յուրաքանչյուրն իր պատմությունն ու ծագումն ունի, դրա համար էլ չեք կարող համեմատել։ Հաճախ եմ լսում, որ մարդիկ ասում են՝ եկեք անենք այնպես, ինչպես այս կամ այն դեպքում էր։ Դա անհնար է, քանի որ խնդիրները տարբեր են։ Միակ բանը, որ բոլոր դեպքերում էլ նույնն է, Հելսինկյան եզրափակիչ ակտն է՝ համաձայնեցված հիմնարար սկզբունքները փոխընդունելի լուծման համար։
Չարլի Վեյմերս - Այս հիմախնդրում ես զուգահեռներ եմ տեսնում պաղեստինցի փախստականների հետ։ Այնտեղ փախստականի կարգավիճակը ժառանգվում է։ Ալիևը նույն քաղաքականությունն է շարունակում Ադրբեջանում: Նրանք, ովքեր լքել են Լեռնային Ղարաբաղը 1990-ականներին, երկրորդ կարգի քաղաքացու կարգավիճակ ունեն, որպեսզի միշտ դժգոհություն պահեն, և ոչ թե կենտրոնանան խաղաղության վրա։ Սա հիմնական պատճառներից մեկն է, թե ինչո՛ւ է այս հիմնախնդիրը համարվում սառեցված և ոչ՝ լուծված։ Եվրոպացի օրենսդիրները պետք է տեղյակ լինեն դրանից։
Կոստաս Մավրիդես - Եզրափակելու համար ուզում եմ հստակ ընդգծել՝ ակնհայտ է, որ Հայաստանը խաղաղության, իսկ Ադրբեջանն ու Թուրքիան՝ պատերազմի կողմնակից են։
Շնորհակալություն մեկնաբանությունների և մասնակցության համար։
