Իրանի արտգործնախարար Մոհամադ Ջավադ Զարիֆի տարածաշրջանային այցը, թերևս, վերջին շրջանի ամենասպասված քաղաքական իրադարձությունն էր։ Արցախյան երկրորդ պատերազմին հաջորդած նոր իրողությունների պայմաններում պաշտոնական Թեհրանի դիրքորոշումը կարող էր և պետք է որոշակի ազդեցություն ունենա տարածաշրջանում ուժային կենտրոնների բաշխվածության վրա։ Եվ, դատելով ամենից, Զարիֆի շրջապտույտը Բաքու, Մոսկվա, Երևան, Թբիլիսի և, վերջապես, Անկարա երթուղով, հատման կետերի փնտրտուք էր և, ինչու՞ ոչ, նաև հակասություններն ի հայտ բերելու փորձ։
Որ Զարիֆը Բաքվում պետք է հայտարարեր, թե Թեհրանը ողջունում է պատերազմի արդյունքում Ադրբեջանի հողային ձեռքբերումները, ի սկզբանե կասկածի տեղիք չէր տալիս։ Ըստ էության, Իրանը տարիներ շարունակ գոնե պաշտոնական մակարդակով միշտ եղել է «Արցախի շուրջ յոթ շրջանները՝ խաղաղության դիմաց» թեզի կողմնակիցը և միամտություն կլիներ կարծել, թե պատերազմից հետո Թեհրանը պետք է դիրքորոշումը փոխած լինի։ Անսպասելի չէր նաև Իրանի հայտը՝ մասնակցել Իրանի սահմանակից շրջանների վերականգնման ու վերակառուցման աշխատանքներին՝ հատկապես եթե հաշվի առնենք, որ նման դեպքերում խոսքը սոսկ շինարարության մասին չէ։ Խնդիրն ավելի լայն է և անհրաժեշտ է դիտարկել Իրանի անվտանգային հայեցակարգի տեսանկյունից։ Եթե ավելի պարզ՝ մասնակցությունը նշանակում է ներկայություն, իսկ Իրանը տարածաշրջանում բացակա ստանալու մտադրություն չունի։
Ասենք՝ տարածաշրջանում իր ներկայության մասին Իրանի արտգործնախարարն ավելի հստակ խոսեց արդեն Երևանում՝ նախ արտգործնախարար Արա Այվազյանի, իսկ հետո նաև վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի հետ հանդիպումների ընթացքում։ Ընդ որում, հարկ է ընդգծել, որ հենց Զարիֆի հետ հանդիպումը դարձավ այն առիթը, որի շրջանակում Հայաստանն առաջին անգամ ու բավական կոշտ արտահայտվեց տարածաշրջանային գործակցության հարթակ ստեղծելու առաջարկին։
Արա Այվազյան. ՀՀ արտաքին գործերի նախարար. «Հայաստանը չի համարում, որ Արցախի դեմ Ադրբեջանի ագրեսիայի և ուժի կիրառման արդյունքները կարող են հիմք ստեղծել տևական խաղաղության համար կամ դիտարկվել որպես տարածաշրջանային համագործակցության հնարավորություն»:
Նույն կամ գրեթե նույն համապատկերում արդեն վարչապետ Փաշինյանը Իրանի արտգործնախարարի հետ հանդիպման ընթացքում պնդել է, որ Հայաստանը, ճիշտ է, կարևորում է տարածաշրջանում համագործակցության կայացմանն ուղղված ջանքերը, սակայն այդ ճանապարհին կա երկու կարևորագույն հարց՝ ռազմագերիների անվերապահ վերադարձը և Արցախի կարգավիճակը, որի շուրջ Երևանը կշարունակի աշխատել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի շրջանակում։ Եվ, իհարկե, Երևանը բարեկամական Իրանին դիտարկում է որպես խնդրի կարգավորման գործում օժանդակողի։
Նիկոլ Փաշինյան. ՀՀ վարչապետ. «Մենք այսօր շատ կարևոր հարցեր ունենք քննարկելու՝ մեր երկկողմ հարաբերությունների զարգացման և խորացման հարցը, այդ թվում նաև տարբեր հարթակներում մեր համագործակցության հարցերը: Իհարկե, տարածաշրջանում այսօր առկա իրավիճակը մեր քննարկումների կարևոր թեմաներից է լինելու: Տարածաշրջանի կայունությունը, խաղաղությունը և կայուն զարգացումը, կարծում եմ, մեր ընդհանուր հետաքրքրությունների տիրույթում է»:
Ինչ վերաբերում է ընդհանուր հետաքրքրություններին, ապա Իրանը, որն արդեն քանիցս հայտարարել է, թե չի հանդուրժի իր հյուսիսային սահմաններին ուժային նոր բևեռների ձևավորում, Երևանում արդեն փոքր-ինչ ավելի բաց տեքստով հայտարարեց՝ Թեհրանը թույլ չի տա խեղաթյուրել և որպես նույնական ներկայացնել տարացիկ ուղու և տրանսպորտային միջանցքի գաղափարները։ Սա է այն կարմիր գիծը, որից անդին Թեհրանը դադարելու է դիտորդ կողմ լինել։
Մոհամադ Ջավադ Զարիֆ. Իրանի արտգործնախարար. «Իրանը կարևորում է բոլոր երկրների տարածքային ամբողջականությունը և հետևում, որ բոլոր ժողովուրդների կրոնական իրավունքները միշտ պաշտպանված լինեն; Մենք հայտարարել ենք, որ մեր կարմիր գիծը Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունն է»:
Ի դեպ, բնավ պատահական չէ, որ Զարիֆն այս հայտարարությունն արեց արդեն Մոսկվա կատարած այցից անմիջապես հետո և Անկարա մեկնելու նախօրեին, քանի որ եթե Ռուսաստանի հետ Իրանը տարածաշրջանային հարցերում ընդգծված տարակարծություններ չունի, ապա նույնն ասել Թուրքիայի դեպքում հնարավոր չէ։ Եվ Հարավային Կովկասը տարածաշրջանային այս գերտերությունների գժտության միակ խնձորը չէ, և Մոսկվայում Զարիֆը Լավրովի հետ փակ դռների ետևում քննարկել են Սիրիայում, Իրաքում և Եմենում ստեղծված իրավիճակն, այդ թվում՝ դրան Թուրքիայի մասնակցությունը։
Ինչ վերաբերում է տարածաշրջանում կոմունիկացիաների ապաշրջափակմանն, ապա, ըստ ամենայնի, Թեհրանը բնավ դեմ չէ հյուսի-հարավ տրանսպորտային միջանցք ունենալու գաղափարին և Թբիլիսիում բանակցությունների հիմնական առանցքը եղել է Պարսից Ծոցից դեպի Սև ծով տրանսպորտային տրանզիտային ուղի ունենալու գաղափարը։ Սա Իրանի համար բավական գայթակղիչ նախագիծ է՝ հատկապես, որ թույլ է տալիս շրջանցել տարածաշրջանում Թեհրանի հիմնական մրցակցին՝ Թուրքիային։ Ի դեպ, տարածաշրջանային գործակցության խնդիրներով Զարիֆը, մինչ տուն վերադարձը, արդեն Անկարայում հանդիպել է Թուրքիայի արտգործնախարար Մևլութ Չավուշօղլուի հետ։ Թե մնացյալ հարցերում ինչ ընդհանուր դիրքորոշում են ունեցել կամ չեն ունեցել կողմերը՝ հայտնի չէ, սակայն բուն Արցախյան հակամարտության հետ կապված ուրբաթ օրը Թեհրանի և Անկարայի ներկայացուցիչները հայտարարեցին, որ շարունակելու են փորձել կյանքի կոչել 3+3՝ Իրանի առաջարկած բանաձևը։ Ըստ դրա, Արցախյան հակամարտության կարգավորմամբ պետք է զբաղվեն Հայաստանը, Ադրբեջանը և Վրաստանը՝ մի կողմից, և Իրանը, Թուրքիան ու Ռուսաստանը՝ մյուս կողմից։ Ի դեպ, սա ոչ միայն վիճելի թեզ է և Երևանն այդ մասին արդեն բավական թափանցիկ ակնարկեց, այլև բավական լավ մոռացված հինն է՝ եթե հաշվի առնենք, որ նման առաջարկով Իրանը հանդես էր եկել դեռևս հեռավոր 92 թվականին։ Այն ժամանակ գաղափարը չաշխատեց, ինչին հետևեց արդեն ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ձևավորումը։ Սա բավական հատկանշական է՝ հատկապես եթե հաշվի առնենք, որ առաջիկայում տարածաշրջան է ժամանելու ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, որի անդամներից առնվազն երկուսի համար բանակցային ձևաչափի փոփոխությանն ուղղված ջանքերը ոչ մի դեպքում որպես խնդրի լուծման հարմար տարբերակ չեն ընկալվի։
