Հեղինակավոր The Insider հետաքննական պարբերականը հրապարակել է նոր հետաքննություն, որը բացահայտում է Հայաստանի ընտրություններին ՌԴ միջամտության փորձերը և մեթոդները:
Հոդվածի թարգմանությունը ներկայացվում է ստորև.
«Հունիսի 7-ին Հայաստանում կայանալիք խորհրդարանական ընտրություններին ընդառաջ երկիրը բախվում է Կրեմլի կողմից տարածվող աննախադեպ ապատեղեկատվության հոսքի։ The Insider-ը հետաքննել է, թե ով է կանգնած այս կեղծիքների հետևում և պարզել, որ ի թիվս այլ բաների, Հայաստանում տարածվող քարոզչական թերթի՝ «Wyoming Star»-ի հետևում կանգնած է ԱԴԾ-ին տեղեկություններ փոխանցող Ալեքսանդր Իոնովը։ Իսկ համացանցում կեղծիքների համակարգման համար պատասխանատու է այդ թվում Սոցիալական դիզայնի գործակալության (ՌԴ Նախագահի աշխատակազմի կապալառու) քաղտեխնոլոգ Անդրեյ Պեռլան, որը նախկինում բռնվել է Եվրոպայում, ԱՄՆ-ում և նույնիսկ Լատինական Ամերիկայում ապատեղեկատվական արշավներ իրականացնելիս։
«Աստղագուշակները զգուշացնում են «պայթյունավտանգ անկայունության» ժամանակաշրջանի մասին 2026 թվականի հունիսի կեսերից մինչև հուլիսի կեսերը։ Այս ընթացքում, ըստ նրանց հաշվարկների, Յուպիտերի անցումը Ուրանի քառորդ։ Սա հաճախ խոստանում է հանկարծակի բացահայտումներ, զանգվածային անկարգություններ և իրադարձություններ, որոնք կարող են «չեղարկել» բոլոր նվաճումները»։ Այս նյութը հրապարակվել է Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններից մեկ ամիս առաջ Մոսկվայում գրանցված erevan[.]one կայքի կողմից, և նյութը ենթադրաբար, ուղղված է Ռուսաստանում ապրող հայերին։ Այս հրապարակումից չորս ամիս առաջ Սոցիալական դիզայնի գործակալության (ASD) գրասենյակից Ռուսաստանի Դաշնության նախագահի աշխատակազմ ուղարկված զեկույցում ասվում էր. «Նախագիծ՝ «Երևանն առաջինը»։ Գործարկվել է լիցենզավորված լրատվամիջոցի կայք։ Կանխատեսվող ամսական թողարկում՝ 200 դիտում, 200 նորություն, 500 նկարազարդում, 10 տեսանյութ»։ Սոցիալական մեդիայի կառավարում՝ VK, Zen, Telegram, Facebook, X»։
Իլյա Գամբաշիձեի կողմից հիմնադրված Սոցիալական դիզայնի գործակալությունը Կրեմլի կեղծ լուրերի արտադրության գլխավոր կապալառուն է, որը հայտնվել է Պրիգոժինի սպանությունից և նրա «տրոլների գործարանի» ապամոնտաժումից հետո։ Նիկոլ Փաշինյանի համար «Երևանն առաջինը»-ի հեղինակների կողմից հորինված աստղագուշակական կանխատեսումը Սոցիալական դիզայնի գործակալության հեղինակների կողմից առաջին նման փորձը չէ. նրանք սկսել են ներգրավել աստղագուշակների՝ ոչ իրական պարբերականների համար բովանդակություն ստեղծելու համար դեռևս 2023 թվականին՝ որպես կեղծ ԶԼՄ-ների արշավի մաս, որն արևմտյան լրագրողներն անվանել են «Doppelganger»։ Սոցիալական դիզայնի գործակալության շրջանակներում այս արշավը հայտնի է FGIA հապավումով (թիրախային երկրների սկզբնատառերով՝ Ֆրանսիա, Իսրայել, Գերմանիա և Ամերիկա), բայց, ինչպես ցույց են տալիս Սոցիալական դիզայնի գործակալության ներքին փաստաթղթերը, նախագծի աշխատակիցներն արդեն սովորել են, որ իրենց լրագրողների են կոչում։ Մոսկվայաբնակ աստղագուշակ Վերա Զադորոշչենկոյի հեղինակած Փաշինյանի համար կանխատեսումը պահվում է Սոցիալական դիզայնի գործակալության սերվերներում 2025 թվականի կեսերից։ «2026 թվականի հունվարի 5-ից <...> Փաշինյանի կամքի ուժն ու ամբիցիաները սատարում են ստանում բարձր ազդեցիկ կառույցների, էլիտաների և «ստվերային խաղացողների» կողմից», - նշվում է փաստաթղթում», որին ծանոթացել է The Insider-ը։
Սոցիալական դիզայնի գործակալության փաստաթղթերի համաձայն, պատվիրատուի կողմից «ճիշտ» համարվող կարծիքներ ձևավորելու համար նախատեսված կեղծ լուրերի կամ կեղծ ԶԼՄ-ների յուրաքանչյուր արշավ փաստաթղթավորվել է որպես մարքեթինգային արշավ: Վերլուծաբանները մանրակրկիտ հաշվարկել են, թե յուրաքանչյուր կեղծ լրատվական հոդված քանի դիտում է ստացել տեղական և միջազգային լրատվամիջոցներում, որ լրատվամիջոցներն են վերահրապարակել այն, քանի դիտում են ունեցել դրա հերքումները, ինչ լսարան ունեն կեղծ լուրերը տարածող «ձեռնասուն» բլոգերները և ինչ հասանելիություն ունեն:
2025 թվականի վերջին Փաշինյանի մասին կեղծ լրատվական հոդվածների փորձնական հրապարակումից հետո պատվիրատուին, այսինքն՝ Ռուսաստանի նախագահի վարչակազմին, առաջարկվել են մի քանի նոր գաղափարներ, որոնք նման են ԵՄ երկրներում և Ուկրաինայում Doppelganger նախագծի շրջանակներում արդեն իրականացված գաղափարներին: Erevan[.]one պորտալը այս առաջարկներից մեկի մարմնացումն է: «Պարբերականի հիմնական նարատիվն է՝ Հայաստանը կարող է բարգավաճել միայն Ռուսաստանի հետ սերտ դաշինքի պայմաններում և նրա պաշտպանության ներքո: Նպատակային լսարանը Ռուսաստանի հայկական համայնքները, Հայաստանի ռուսախոս հայերն են: Լսարանը կազմում է ամսական մինչև 2.5 միլիոն օգտատեր», - նշված է նախագծի ամփոփագրում:
Նույն զեկույցում նշվում է, որ Ռուսաստանի հայ համայնքը կազմում է 1 միլիոնից մինչև 1.5 միլիոն մարդ, ուստի անհասկանալի է, թե ինչպես կարող էր միայն ռուսական նախագիծը ամսական հավաքել 2.5 միլիոնանոց լսարան։ 2026 թվականի մայիսի դրությամբ նախագիծն ուներ 81 բաժանորդ VKontakte-ում (որոնցից բոլորը նախագծի աշխատակիցներ են կամ նրանց ծանոթներ, որոնք կապ չունեն Հայաստանի հետ) և վեց բաժանորդ Facebook-ում։
Ծխողի վիքիպեդիան
Մեկ այլ նախագիծ՝ այսպես կոչված «ինքնաթարմացվող գիտելիքների բազան է», որն ըստ էության՝ Վիքիպեդիայի կլոնն է, որտեղ նախատեսվում էր խմբագրել որոշ հոդվածներ՝ տարբեր իրադարձությունների վերաբերյալ ընթերցողներին սեփական տարբերակները փոխանցելու համար: Պատվիրատուին խոստացվել էր օրական մոտ 5000 այցելու առաջին երեք ամսվա ընթացքում, որին կհաջորդեր ամսական 30% աճ: Նախագիծը հաստատվել է:
Քաղտեխնոլոգները վստահ էին գործողության հաջողության մեջ, քանի որ նմանատիպ նախագիծ նախկինում իրականացվել էր Գերմանիայում: Նախագծի նպատակներից մեկը այցելություններ ներգրավելն էր սողացող բոտերի կայք, որոնք տեղեկատվություն են հավաքում՝ չաթբոտներին և Grok-ի կամ ChatGPT-ի նման մեծ լեզվական մոդելներին մարզելու և դրանց պատասխանելու համար: Սա նրանց թույլ է տալիս «թունավորել» չաթբոտների պատասխանները և փոխանցել Կրեմլի քաղտեխնոլոգների կողմից ցանկալի նարատիվները: Այսպիսով, 2026 թվականի սկզբին, ըստ Սոցիալական դիզայնի գործակալության ներքին փաստաթղթերի, գերմանական «գիտելիքների բազան» արդեն պարունակում էր ավելի քան 200,000 էջ (չնայած այս թվերը կարող էին չափազանցված լինել հաշվետվություններում): Հիմնական կատարողական ցուցիչներից մեկը «վեց արհեստական բանականության հարթակների մարզումն էր՝ օգտագործելով խմբագրված հոդվածներ՝ ամսական 500 միավոր»:
Հայաստանի համար Վիքիպեդիայի կլոնավորման նախագիծը, ըստ երևույթին, հաստատվել էր. այն ներառված է 2026 թվականին Սոցիալական դիզայնի գործակալության կողմից իրականացվող նախագծերի ցանկում: Ըստ երևույթին, խոսքը spyurk[.]cyou-ի մասին է: «Երևանն Առաջին»-ում հաճախ այն նշում է որպես լուսանկարների աղբյուր, չնայած այն հանգամանքին, որ կայքն ինքնին անհասանելի է միջին օգտատիրոջ համար. բոլոր էջերը վերահղում են Google-ի գլխավոր էջ: Էջերի կոդը (պորտալում կան մի քանիսը) գրված է հատուկ ձևով: Դրանք օգտագործվում են որոնման տրաֆիկ գրավելու և թիրախային կայքի այցելությունների թվերը արհեստականորեն մեծացնելու համար: Այն առանձին կայք չէ. աջակցություն է ստանում նույն հոսթինգային ծառայության վրա տեղակայված կայքերի ցանցից, բոլորը միավորված են հայկական թեմաներով: Խաչքարեր, Սևանա լիճ, Հայաստանի պատմություն. յուրաքանչյուր թեմա ներկայացված է բազմաթիվ URL-ներով՝ որոնողական համակարգերի ծածկույթը մեծացնելու համար: «Վեց ամսվա ընթացքում նախագծի էջերի հղումները կհայտնվեն որոնողական համակարգերի առաջին էջերում՝ թիրախային հարցումների ավելի քան 50%-ի համար», - խոստացել էին նախագծի ստեղծողները Կրեմլին ուղղված իրենց ամփոփագրում՝ այնուհետև նկարագրելով տեխնոլոգիաները:
Նախագիծը նախատեսվում էր տեղակայել Թուրքիայում. «Նախ, Թուրքիան չի արգելափակում նման նախագծերը, և երկրորդ, թուրքական կապը լիովին հարմար է որպես «կեղծ դրոշ» օգտագործելու համար»: Սկզբում նախատեսվում էր արգելափակել դրան մուտքը ռուսական IP հասցեներից՝ «իրավական սահմանափակումների և ռիսկերի պատճառով»: Կլոնավորված Վիքիպեդիան հյուրընկալող IP հասցեն տասից ավելի տեղեկատվական անվտանգության ընկերությունների կողմից նշվել է որպես խաբեբաների և ֆիշինգի հետ կապված հասցե: VirusTotal համայնքի հետազոտողները նշում են, որ Ultrahost հոսթինգային ընկերությունը (որը, ի դեպ, գրասենյակ ունի Թուրքիայում) «միշտ ուրախ է աշխատել նման հանցագործների հետ. խնդիրներ չկան»:
Սոցիալական դիզայնի գործակալության կողմից առաջարկված «Խոսում է Սփյուռքը» («Говорит диаспора») նախագիծը, ըստ երևույթին, չի ստացել ֆինանսավորում, քանի որ այն չի ներառվել գործակալության 2026 թվականին իրականացվելիք նախագծերի ցանկում: Կամ գուցե դա պայմանավորված է նրանով, որ հայերի վրա ազդեցություն ունենալուն ուղղված մեդիա նախագծեր իրականացնող թիմում, հավանաբար, չկա մեկը, ով խոսում կամ գրում է հայերեն:
Ովքե՞ր են կեղծիքներ ստեղծում Հայաստանի համար
VKontakte-ի «Երևանն Առաջինի» էջի 81 բաժանորդներից գրեթե բոլորը բնակվում են Պրիմորիեի երկրամասում կամ Տվերի մարզում։ Սա պատահական չէ. գրեթե բոլոր բաժանորդները գլխավոր խմբագիր Պավել Շչետինինի, նրա վաղեմի գործընկեր Ալեքսանդր Անդոնիի ընկերներն ու ծանոթներն են (երկուսն էլ քաղաքականությամբ զբաղվել են Պրիմորիեի երկրամասում), կամ Սոցիալական դիզայնի գործակալության մեդիա բաժնի ղեկավար, քաղտեխնոլոգ և գովազդի մասնագետ Ալեքսեյ Ուլյանովի ընկերներն ու գործընկերներն են։ Էջը գոյություն ունի 2009 թվականից և նախկինում կինոակումբի խումբ էր, բայց 2026 թվականի մարտին այն վերանվանվեց «Երևանն Առաջինը»։
Ուլյանովը բառացիորեն «Երևանն Առաջինի» երկու մշտական և ոչ անանուն հեղինակներից մեկն է։ Մյուսը բլոգեր Գևորգ Խաչատրյանն է, որը գրում է տարբեր թեմաներով: «Երևան Առաջինի» կայքում հրապարակված բոլոր մյուս վերլուծություններն անանուն են։ Սակայն, ինչպես պարզել է The Insider-ը, հիմնական հեղինակներից և պրոդյուսերներից մեկը իրականում քաղաքական քաղտեխնոլոգ Անդրեյ Պեռլան է, որը ներգրավված է Սոցիալական դիզայնի գործակալության ապատեղեկատվության տարածման գրեթե բոլոր ոլորտներում։ Նյութը հրապարակում է Վլադիսլավ Ամագաևը, որն ավարտել է Տվերի Պետական համալսարանի օտար լեզուների և միջազգային հաղորդակցությունների բաժինը՝ հեռակա։
«Երևանն Առաջինը» նախագծի զեկույցում նշվում է, որ լիցենզավորված մեդիա կայքը (այսինքն՝ «Ռոսկոմնադզորի» լիցենզիա ունեցող) գործարկվել է 2026 թվականի սկզբին։ Սակայն erevan[.]one դոմենային անունը գրանցվել է դեռևս 2021 թվականին։ Լիցենզիան ստացել և դոմենի օպերատորը «CIS-Media» ՍՊԸ-ն է։ Այս իրավաբանական անձը կանգնած է Սոցիալական դիզայնի գործակալության մոտ մեկ տասնյակ «գրպանային լրատվամիջոցների» հետևում։ Պավել Շչետինինը ոչ միայն «Երևանն Առաջինի», այլև «CIS-Media»-ին պատկանող այլ լրատվամիջոցների գլխավոր խմբագիրն է, ինչպես նաև իրավաբանական անձի սեփականատերն ու տնօրենն է։
Շչետինինը իր հայրենիքում՝ Պրիմորիեի երկրամասում, հայտնի է 2014 թվականին կեղծ փաստաթղթերի միջոցով հանրաքվե անցկացնելու փորձով։ Ավելին, նա և իր դաշնակից Անդոնին դարձան «Դեմոկրատական ընտրություն» կուսակցության պատմության մեջ առաջին անդամները, որոնք հեռացվեցին 2014 թվականին։ Անմիջապես դրանից հետո Շչետինինը հիմնադրեց «Վոստոկ. Այսօր» հրատարակությունը, ապա դարձավ «CIS-Media» ՍՊԸ-ի սեփականատերը՝ միաժամանակ աշխատելով «Յանդեքս»-ում։ Մոտավորապես նույն ժամանակահատվածում նա և Անդոնին, որը նույնպես աշխատում է «CIS-Media»-ում, սկսեցին պարբերաբար թռչել Աշխաբադ։
Կազմակերպությունը սկսել է գրանցել ԱՊՀ երկրները լուսաբանող լրատվական կայքերը 2020 թվականին: Սրանք այժմ, ըստ էության, CIS Media-ի «գրպանային լրատվամիջոցներ» են: Այդպիսի դոմեններից մեկը erevan[.]one-ն էր: Վերջին երկու տարիների ընթացքում այն բացառապես հրապարակել է Հայաստանի և այլ նախկին խորհրդային պետությունների կառավարությունների մամուլի հաղորդագրությունները՝ ընդգծված չեզոք տոնով: Չնայած կայքում կան 2017-2020 թվականների հրապարակման ամսաթվերով հոդվածներ, այն իրականում գրանցվել է միայն 2021 թվականին: Մնացած հոդվածները կեղծ հրապարակման ամսաթիվ ունեն և պատճենված են CIS Media-ի գլխավոր կայքից: Սա արվում է, որպեսզի որոնողական համակարգերը կայքը համարեն ավելի հին, և, հետևաբար, ավելի վստահելի: 2025 թվականի վերջին CIS Media թիմը հանկարծակի պետք եկավ Սոցիալական դիզայնի գործակալությանը՝ Հայաստանի ընտրությունների վրա Կրեմլի ազդեցությունը տարածելու համար: Կրեմլին ուղղված զեկույցում նշվում է, որ այս կայքը գրանցվել և լիցենզավորվել է, չնայած իրականում Սոցիալական դիզայնի գործակալության թիմը և Շչետինինը այն ունեին արդեն երկար ժամանակ: Այժմ կայքը օրական մի քանի նորություն է հրապարակում, սովորաբար քննադատելով Հայաստանի ներկայիս ղեկավարությանը:
2025 թվականին, Սոցիալական դիզայնի գործակալության ղեկավարներ Տուպիկինի և Գամբաշիձեի հետ համատեղ, կազմակերպությունը հիմնադրեց ANO-ն՝ «Ռազմավարական հաղորդակցություններ Կասպից 2030» շահույթ չհետապնդող կազմակերպությունը, իսկ 2026 թվականին՝ ԱՊՀ լրագրողների միությունը։
Ալեքսեյ Ուլյանովը գովազդային մասնագետ է Տվերից։ 2012 թվականից ի վեր նա գրում է «վաճառքի տեքստեր», գովազդային կոնցեպտներ և զբաղվում է SEO-ով։ Իր LinkedIn էջում նա պարծենում է, որ գիտի «վաճառող բառերի գաղտնիքը»։ Այժմ Ուլյանովը ներկայանում է որպես քաղաքական խորհրդատու և մշտական հյուր է «Ցարգրադ» հեռուստաալիքում։ Նա նաև ղեկավարում է Doppelganger արշավի բոլոր սցենարիստներին։ Նրա ղեկավարությամբ սցենարիստները գրել են հետևյալ տեքստերը. «Խեղճ Ֆրանսիան շարունակում է օգնել Ուկրաինային։ Գիտեի՞ք, որ Ֆրանսիայում փողոցներում քնում է ավելի քան 2000 երեխա։ Այո, այս դժբախտների թիվը մեկ տարվա ընթացքում աճել է 22%-ով։ Իսկ մեծահասակների թիվը բազմապատիկ ավելի է։ Ընկերությունները փակվում են, մարդիկ կորցնում են աշխատանքը, ապա՝ տները... Հետևաբար, անօթևանների թիվը անընդհատ աճում է։ Աղքատների համար անվճար ճաշարաններն արդեն չեն կարողանում կերակրել բոլորին»։ Այս տեքստերը այնուհետև տարածվել են սոցիալական ցանցերում Սոցիալական դիզայնի գործակալության «մեկնաբանների» կողմից։ Այժմ նրա վերլուծությունը տեղադրվել է նաև «Երևանն Առաջինը» կայքում։
Անդրեյ Պեռլան նույնպես Ցարգրադի աշխատակից է և «Doppelganger» ապատեղեկատվական արշավի վետերան։ Նա համարվում է գլխավոր գաղափարախոսը։ Պեռլան պատասխանատու է ԵՄ երկրներում և Ուկրաինայում կեղծ հասարակական կարծիքի հարցումներ անցկացնելու համար։ Ավելին, 2023 թվականին ԱՄՆ Պետդեպարտամենտը նրան մեղադրեց Լատինական Ամերիկայում կեղծ լուրեր տարածելու մեջ։ Պեռլան օգտահաշիվ ունի «Երևան Առաջինի» համակարգում։
ԱՊՀ Մեդիայի նախկին գլխավոր խմբագիր Միխայիլ Լեդակովը տարիներ շարունակ սոցիալական ցանցերում իրեն անվանում է «դավադրության տեսաբան»։ Նա միացել է Շչետինինին և ASP-ին Պրիգոժինի Patriot մեդիա խմբի հետ համագործակցելուց հետո։
Շարունակելի ...
