Բնապահպանության և ընդերքի տեսչական մարմինը խախտումներ է հայտնաբերել ընդերքօգտագործման ոլորտում: Այս պահին ամփոփված տվյալներով՝ ապօրինի արդյունահանում է իրականացվել 700 000 խորանարդ մետր տարածքում, շրջակա միջավայրին հասցված վնասը մոտ 78 մլն դրամ է: Պետությանը հասցված վնասի չափը հասկանալու համար բավարար է միայն նշել, որ, օրինակ՝ Հայաստան-Թուրքիա սահմանագիծ համարվող Արաքսի ավազանում իրականացված խախտումները հանգեցրել են գետի հունի փոփոխության:
Ապօրինի ընդերքօգտագործողները դասական գործիքակազմը փոխել են. ընդերքն օգտագործում են առանց թույլտվության և ընկերության գրանցման: Մինչդեռ, ինչպես հայտնի է՝ ընդերքը պետության սեփականությունն է և օգտագործման համար պետության մի քանի գերատեսչության թույլտվություն է հարկավոր:
Բնապահպանության և ընդերքի տեսչական մարմնի ստուգումների վերջնական արդյունքները դեռ ամփոփված չեն, սակայն նախնական տվյալները պակաս խոսուն չեն: Իրականացվել է 42 չափագրում՝ բոլոր օրինախախտները ֆիզիկական անձինք են. ամփոփված է 30-ի տվյալը, որոնք ընդհանուր 700 000 խորանարդ մետր տարածքում օգտակար հանածոյի ապօրինի արդյունահանում են իրականացրել, 600 000 խորանարդ մետրից միայն ավազ է արդյունահանվել: Նախնական հաշվարկով՝ արդեն իսկ շրջակա միջավայրին մոտ 78 մլն դրամի վնաս է հասցվել: Պետությանը հասցված վնասը դեռ պարզ չէ, բայց տեսչականի մասնագետները նկատում են, որ, որպես կանոն, կրկնակի շատ է լինում: Օրինական դաշտում աշխատող ընկերությունների մոտ էլ խախտումների պակաս չի զգացվում: Ըստ Բնապահպանության և ընդերքի տեսչական մամինի ղեկավար Հովհաննես Մարտիրոսյանի՝ ընդերքօգտագործող խոշոր տնտեսվարողները հիմնականում չարաշահում են թույլտվության ծավալները:
Հովհաննես Մարտիրոսյան (ՀՀ բնապահպանության և ընդերքի տեսչական մարմնի ղեկավար) - Բավական շատ թաքցրած ծավալներ են հայտնաբերել, ամբողջ նյութերն ուղարկվել են իրավապահներին, քանի որ ապօրինի ընդերքօգտագործումն ապօրինի ձեռնարկատիրություն է ենթադրում և քրեական հանցագործություն է համարվում:
Ավազի ապօրինի արդյունահանումը խնդիրներ է առաջացրել Հայաստան-Թուրքիա սահմանագիծ համարվող Արաքս գետի ավազանում: Տեսչական մարմնի ղեկավարը շեշտեց, որ Արաքսի խնդիրը վարչապետի ուշադրության կենտրոնում է, ստեղծվել է միջգերատեսչական հանձնաժողով: Նրա խոսքով՝ Արաքսի ավազանում 15 ընկերություն է արդյունահանում իրականացնում, 2-ի գործունեությունը կասեցվել է, քանի որ հանգեցրել էր գետի հունի փոփոխության: Խնդրի կարգավորման ուղիներից մեկը գործադիրը Ընդերքի մասին օրենսգրքում փոփոխություններով է պատկերացնում՝ այն արդեն ԱԺ-ում է: Տեսչական մարմինն առաջարկում է, օրինակ՝ ամրագրել, որ սահմանային գետերից արդյունահանում իրականացնող ընկերությունների տեխնիկայի վրա GPS համակարգ տեղադրվի:
Հովհաննես Մարտիրոսյան - Օրինակ՝ 21 թվականին տեսչական մարմինն ուսումնասիրություն էր իրականացրել ու հայտնաբերել որոշակի ծավալով արդյունահանում, որը որևէ տնտեսվարողի տարածքում չէր գտնվում, այսինքն՝ իրենց հատկացված տարածքներում չէ, իսկ այդ տարածքը հատուկ հսկվող տարածք է ու չի կարող օտար մարդ մտնել, բնականաբար, այդ ընկերությունը կամ դրանց աշխատակիցներ են եղել, իսկ սարքերը հնարավորություն կտան ստուգման:
Հենց պետության սեփականություն հանդիսացող ընդերքի շահագործմամբ զբաղվող ընկերություններին խաղի կանոնների դաշտում պահելու համար էլ Բնապահպանության և ընդերքի տեսչական մարմինը Կովկասի բնության հիմնադրամից նոր սարք է ստացել, որը հնարավորություն է տալիս տարածության մեջ կատարել առավել բարձր ճշգրտությամբ չափագրման աշխատանքներ:
Հանքարդյունաբերության ոլորտի զարգացման ռազմավարության մեջ կարևոր տեղ է հատկացված թվային վերահսկողությանը, նկատեց տեսչականի ղեկավարը: Մարտիրոսյանը շեշտեց՝ խոշոր տնտեսվարողներն արդեն օգտագործում են նման տեխնիկա, իսկ պետությունը, եթե չի հասցնում առաջ անցնել տնտեսվարողներից, ապա առնվազն պետք է հավասար քայլի, ինչն էլ արվում է:
Հովհաննես Մարտիրոսյան - Ունենանք ելակետային տվյալներ, թե ինչ ծավալի հանքանյութի կամ ծավալների մարման մասին է գնում խոսքը, որը հետագայում օգտագործվում է այն բանաձևերում, որոնցով պարզվում է՝ արդյոք ընդերքօգտագործողը ճի՞շտ էր աշխատել, և բնապահպանական հետևանքներ է առաջացել:
Սարքը րոպեների ընթացքում սկանավորում է տարածքը, որի տվյալները հետագայում մշակվում են: Բնապահպանության գլխավոր տեսուչը պատմեց, որ մինչ այս համակարգի օգտագործումը, օրինակ՝ 30 հեկտարում չափագրում անելու համար հարկավոր էին 5-7 աշխատանքային օր, 2-3 աշխատակից, իսկ վերջնական տվյալների մշակման համար՝ ավելի քան 10 օր, հիմա ամբողջ աշխատանքը կատարելու համար 2-3 ժամ կպահանջվի: Սարքը նաև անտառներում աշխատելու հնարավորություն ունի:
Հովհաննես Մարտիրոսյան - 400 հեկտար տարածության մեջ քանի ծառ կա, այդ ծառերի բունն ինչ հաստության է, ինչ բարձության են ծառերը և այլն, ֆիքսել և հաջորդիվ համեմատել նախկինում և այս պահին եղածը:
Կովկասի բնության հիմնադրամի տրամադրած տեխնիկան ավելի քան 30 հազար եվրո արժի, սա նրանց համագործակցության առաջին փորձը չէ, դեռ 2021-ից համագործակցության հուշագիր են ստորագրել, թվային այլ տեխնիկաներ են տրամադրել:
Արման Վերմիշյան (Կովկասի բնության հիմնադրամի հայաստանյան ներկայացուցչության տնօրեն) - Բնապահպանության ոլորտը կոմպլեքս փոփոխությունների կարիք ունի, որովհետև խնդիրները շատ-շատ են, իսկ տեսչական մարմինը կատարում է այն ֆունկցիան, որը, իմ կարծիքով, ամենակարևոր օղակներից մեկն է:
Ընդերքօգտագործումն այն ոլորտն է, որի գործունեության ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա բազմաշերտ է, այստեղ ներդրումներ շատ պետք է արվեն, ավելացրեց Վերմիշյանը: Նա ներդրումների կարիք տեսնում է նաև մոնիթորինգի և բնապահպանական փորձաքննության ոլորտներում, նշեց, որ այս ուղղությամբ աշխատում են:
Հեղինակ՝ Անի Օհանյան
