Ժողովուրդների դեմոկրատական կուսակցության՝ HDP-ի Դիարբեքիրի պատգամավոր Կարո Փայլանը ուսումնասիրել է Վանի Մուշի, Բիթլիսի և շրջակայքի պատմական եկեղեցիները, վանքերը և հայկական մշակութային ժառանգությունը։ Փայլանի գնահատմամբ՝ կառույցները պաշտպանված չեն և գտնվում են փլուզման վտանգի տակ։ Փայլանն այցի ընթացքում ուսումնասիրել է շուրջ քառասուն եկեղեցի, վանք և այլ պատմական կոթողներ և պատրաստվում է այդ այդ մշակութային ժառանգության պահպանման հարցը բարձրացնել խորհրդարանում։
Կարո Փայլան (Թուրքիայի խորհրդարանի պատգամավոր) - Վան, Բիթլիս և Մուշ նահանգներում էինք, որտեղ հայոց պատմությունը, մշակույթն արտացոլող ամենակարևոր կոթողներն են գտնվում։ Հարյուր տարի առաջ Վանը, Բիթլիսը և Մուշը հոծ հայ բնակչություն են ունեցել։ Բացի այդ, հազարավոր տարիների մեր պատմական, մշակութային կոթողներն այդ քաղաքներում են։ Սակայն տեսա, որ գրեթե բոլոր եկեղեցիները, վանքերը, պատմական այլ հուշարձաններն անհետացման են դատապարտած։ Հարյուրավոր եկեղեցիներից և վանքերից շատ քչերն են կանգուն, մեծ մասը ոչնչացված է։
Փայլանը թուրքական կառավարությանը կոչ է անում դեռևս կանգուն մնացած եկեղեցիներում և վանքերում վերականգնողական աշխատանքներ սկսել։ Նա նշում է, որ արդեն կապ է հաստատել իշխանության տարբեր օղակների հետ:
Կարո Փայլան - Ցավոք, Թուրքիայի իշխանություններն ամեն ինչ արել են, որ այս կոթողները կանգուն չմնան։ Հայկական աշխարհն էլ իր հերթին բավարար պատասխանատվություն չի ստանձնել այս հարցում։ Ամեն օր մի եկեղեցի կամ վանք է կործանվում։ Սա կանգնեցնելու համար անում եմ ամենն, ինչ կարող եմ։ Միգուցե 3, 5 կամ 10 տարիների ընթացքում Հայաստանի և հայկական աշխարհի հետ կարևոր խաղաղություն հաստատվի։ Մեծ տրավմա ենք ապրել։ Սակայն եթե այս կոթողները 3, 5 կամ 10 տարիների ընթացքում պահպանության չառնենք, ոչինչ չի մնա։
Ընդդիմադիր հայացքներով հայտնի Կարո Փայլանն անդրադառնում է նաև գանձագողերի հասցրած վնասներին՝ նշելով, որ նրանք եկեղեցիների և վանքերի սյուներն են կոտրում, հիմքը փորում, որի հետևանքով պատմա-մշակութային կառույցները փլուզվում են։ Փայլանի նպատակն է, որ ամեն տարի գոնե մի քանի եկեղեցի և վանք վերանորոգվի կամ գոնե մշակվեն դրանց պահպանության նախագծերը։ Նա վստահ է, որ բխում է նաև Թուրքիայի շահից։
Կարո Փայլան - Եթե հայ-թուրքական սահմանը բացվի, և՛ Հայաստանի, և՛ Թուրքիայի քաղաքացիները, ինչպես նաև զբոսաշրջիկները գալու են այս կոթողները տեսնելու։ Այս կոթողները կործանումից փրկելը կարևոր է ոչ միայն հայկական աշխարհի համար, այլև Թուրքիայի հիշողության, պատմության, ինչու ոչ՝ նաև զբոսաշրջության համար։
Փայլանը խոսում է նաև աշխարհասփյուռ հայության՝ պատասխանատվություն ստանձնելու կարևորության մասին։ Ըստ Փայլանի՝ հայ ժողովուրդը վերջին հարյուր տարիների ընթացքում տարբեր գործոններով պայմանավորված չի կարողացել մեծ ջանքեր գործադրել հայկական պատմական ժառանգության պահպանության համար։
Կարո Փայլան - Մենք էլ պետք է պատասխանատվություն ստանձնենք։ Ես անհրաժեշտ ջանքը գործադրելու եմ, որ Թուրքիայի իշխանություններն այս հարցում քայլեր ձեռնարկեն։ Ե՛վ Հայաստանին, և՛ աշխարհի բոլոր հայերին կոչ եմ անում պատասխանատվություն ստանձնել 106 տարի առաջվա իրենց հայրենիքի՝ Կեսարիայի, Սեբաստիայի, Վանի, Մուշի, Բիթլիսի, Դիարբեքիրի մշակութային կոթողների պահպանման հարցում։ Եթե այդ պատասխանատվությունը ստանձնենք, կկարողանանք այս մշակութային կողոթները փոխանցել հաջորդ սերունդներին։
Կարո Փայլան - Սա Վանի Սուրբ Թովմաս վանքն է։ Սուրբ Թովմաս վանքը հազար տարի ոտքի է և պետք է ոտքի մնա հազարավոր տարիներ։ Սրա համար պետք է պատասխանատվություն առնենք։
Փայլանը հիշատակում է Վանի Աղթամար կղզու Սուրբ Խաչ եկեղեցին, որտեղ վերանորոգումից ի վեր ամեն տարի պատարագ է մատուցվում։ Փայլանը բավարար չի համարում միայն այս եկեղեցու վերանորոգումը, այն դեպքում երբ հարյուրավոր նման եկեղեցիներ կարիք ունեն պահպանման և վերանորոգման։
Կարո Փայլան - Միայն Աղթամարը փրկվեց, սակայն Վանում, Բիթլիսում, Մուշում հարյուրավոր «Աղթամարներ» իրենց փրկությանն են սպասում։ Այս հարցի շուրջ իրազեկելու եմ։ Տարին մեկ անգամ Աղթամարում պատարագ իրականացնելը բավարար չէ, հարյուրավոր «Աղթամարներ» սպասում են փրկության, և այս փրկությունը կարող է խաղաղության առիթ դառնալ։
Փայլանը հույսը չի կորցնում և մեջբերում է, որ առանց հույսի պայքարն անհնարին կլինի։
Հեղինակ` Վարդուհի Բալյան
