Մարտի 8-ն ամբողջ աշխարհում նշվում է որպես Կանանց միջազգային օր, ավելի ճիշտ կլինի ասել՝ կանանց իրավահավասարության պայքարի օր՞, թե՞, այնուհանդերձ, կանանց ծաղիկներ նվիրելու ՄԵԿ օր։ Հայաստանում կանանց «հմայքը փառաբանում են» մի ամբողջ ամիս, ծաղիկների գները թանկանում են, տղամարդիկ անհանգստանում են, գովազդային գործակալություններն էլ ավելի լուրջ են մոտենում կարծրատիպացված գենդերային բաժանումների «գեղեցիկ փաթեթավորմանը», իսկ հասարակությունը, կարծես, մոռանում մարտի 8-ի իրական խորհուրդը։
«Կլարա Ցետկինի ու Ռոզա Լյուքեմբուրգի գաղափարախոսությունն աղավաղվել է։ Կարծում եմ՝ մարկետոլոգների թեթև ձեռքով ամեն ինչ վերածվել է ծաղիկ-փուչիկ նվիրելու տոնի»,- անհանգիստ ժպտում է կինոգետ Դիանա Մարտիրոսյանն ու հավելում՝ Հայաստանում, միանշանակ, կան բազմաթիվ սոցիալ-մշակութային խնդիրներ, սակայն, գոնե մարտի 8-ի կոնցեպտի ըմբռնումն ինչ-որ չափով կերպափոխվել է․ կա «սոցիալական ակտիվիզմ, դրական դինամիկա՝ դեպի իրավունքների իրագործումը»։
Հենց այդ դրական փոփոխություններն էլ ամրապնդելու, կանանց սոցիալական, առողջապահական, աշխատանքային, գենդերային հավասարության խնդիրները բարձրաձայնելու նպատակով LOFT-ում կանանց մեկամսյակի ընթացքում անցկացվել է WomensWeek-ը` մեկշաբաթյա հատուկ նախագիծ, որի նպատակն էր խոսել 21-րդ դարի կնոջ խնդիրների, ցանկությունների և իրավունքների մասին։
Նմանատիպ միջոցառումները, Դիանա Մարտիրոսյանի կարծիքով՝ նպաստում են արդիական թեմաների հասցեագրմանը․ խնդրի լուծման գրավականը, նախևառաջ՝ այն բարձրաձայնելն է։ Սակայն, կնոջ թվացյալ էմանսիպացման* դարաշրջանում շատ կարևոր հարցեր, միևնույն է, շարունակում են տաբու մնալ, երբեմն ամոթալի՝ նույնիսկ մտածելու համար։
«Սեռականությունից չխոսելու և ամաչելու պատճառները պատմամշակութային են։ Կապ ունի տարածաշրջանը, կապ ունի՝ ինչ երկրներով ենք մենք շրջապատված։ Մեծ դեր են խաղացել ԽՍՀՄ ագիտպրոպը, քաղաքական օրակարգը։ Հայաստանում ԱՄՆ-ի նմանությամբ չի եղել սեքսուալ հեղափոխություն։ Մենք չենք ունեցել Կլարա Ցետկին ու Ռոզա Լյուքսեմբուրգ, որոնք դուրս կգային փողոց ու կհայտարարեին, որ ունեն իրավունքներ։ Հայաստանը, իհարկե, ունեցել է երևելի կերպարներ՝ Զապել Եսայան, Դիանա Աբգար, սակայն նրանք ապրում էին Հայաստանի սահմաններից դուրս։ Այսինքն՝ այդ ինտելեկտուալ, մշակութային, գաղափարական ուժը կենտրոնացված չի եղել Երևանում։ Մենք չենք ունեցել այն ներուժը, որը շարժում կստեղծեր»։
WomensWeek նախաձեռնության շրջանակներում, ի թիվս այլ միջոցառումների, կինոգետ, լրագրող Դիանա Մարտիրոսյանի մասնակցությամբ տեղի է ունեցել նաև իսպանացի կինոռեժիսոր Լուիս Բունյուելի «Ցերեկային գեղեցկուհի» (Belle de jour, 1967թ․) ֆիլմի դիտում-քննարկումը։
«Բունյուելը 20-րդ դարի ամենահետաքրքիր ֆիգուրներից մեկն է, ում մասին, ցավոք, հայաստանյան իրականության մեջ չեմ տեսնում դիսկուրս։ Նա հեգնում էր բուրժուական դասակարգը, այն կեղծ բարոյական նորմերը, որոնք դասակարգը թելադրում էր․ այդ ամենի մեջ ես տեսնում եմ զուգահեռներ Հայաստանի հետ։ Մենք չունենք բուրժուական հասարակարգ, բայց ունենք ազգայնական, մի քիչ քաոտիկ վերաբերմունք տարբեր հարցերի, հենց, օրինակ՝ կանանց թեմայի հանդեպ։ Մեր հասարակությանը պետք է ինքնահեգնանք, որը մենք չունենք․ հասել ենք կրիտիկական մի կետի, որտեղ կեղծ բարեպաշտությունը և երկակի ստանդարտները մեզ ներսից խժռում են»։
Ժոզեֆ Կասելի 1928 թ․ համանուն ստեղծագործության հիման վրա Բունյուելի էկրանավորած ֆիլմի գլխավոր հերոսուհին՝ Սևերինա Սերիզին, ունի սիրելի ամուսին և ընտանիք: Սակայն, ձանձրանալով թվացյալ կատարյալ կյանքից՝ աշխատանք է գտնում հասարակաց տանը։
«Ամեն մեկն ունի իր արժեհամակարգը ու որոշում է՝ ինչն է բարոյական, ինչը՝ ոչ։ Բունյուելը ֆիլմում հենց դա է ասում․ ամեն ինչ շատ պայմանական է․ եկեք փորձենք բոլորին նայել տարբեր պրիզմաներով, ակտիվացնենք մեր մեջ էմպատիան, փորձենք խնդրին տարբեր դիտակետերից նայել, դուրս գանք կարծրատիպերից ու չռադիկալացնենք խնդիրները»։
Մեծ հաշվով, Բունյուելի ֆիլմում, որում ռեժիսորը հակադրում, ավելի շուտ՝ համադրում է երազն ու իրականությունը, տեսնում ենք, թե ինչպես է կինը, չգտնելով իրեն իրական կյանքում, ապրում, ռեալիզացվում ու բավարարվում երազներում։ Սևերինայի հետ զուգահեռներ տանելով․․․ մենք մեղադրում ենք ինքներս մեզ, պարփակվում ենք, չպարզաբանված տրավմաների ու չներող հասարակության խտրական կարծիքի ծանրության տակ ճկվում ու խեղդում զգացողությունները, իսկ ենթագիտակցությունը դա երբեք չի ներում։
«Շատ դեպքերում գործ ունենք «վիքթիմ բլեյմինգի»* հետ․ հասարակությունը զոհին մեղադրում է այնքան, որ զոհը սկսում է հավատալ, որ մեղավորն ինքն է»։
Պահը բաց չեմ թողնում (վերջիվերջո կինոգետի հետ եմ զրուցում) ու Դիանայից ֆիլմացանկ եմ «կորզում»։
«Դիանա, ի՞նչ ֆիլմեր խորհուրդ կտաք՝ կանանց մասին, կանանց նկարած և ոչ միայն կանանց համար»՝ հարցնում եմ։ Ի պատասխան ստանում եմ ահա այս ֆիլմերը․
Կանանց իրավունքների ու ազատությունների մասին բարձրաձայնելուց ու նրանց նվիրված միջոցառումներ նախաձեռնելուց զատ, Դիանան մասնակցել է նաև մարտի 1-ին կայացած Բեռլինալե միջազգային կինոփառատոնին, որն այս տարի, համավարակով պայմանավորված, տեղափոխվել էր առցանց հարթակ։
«Փառատոնի համն ու հոտը, իհարկե, կորել էին․ այս ձևաչափով չէինք կարող, օրինակ՝ ֆիլմից հետո դուրս գալ, գործընկերներով զբոսնել ու քննարկել նայած ֆիլմերը»։
Դիանան պատմում է, որ միայն փառատոնի ձևաչափը չէր, որ մուտացիայի էր ենթարկվել։ Ռումինացի ռեժիսոր Ռադու Ժուդեի ֆիլմը, որն արժանացել է «Ոսկե արջ» մրցանակի, արտացոլում էր ժամանակակից աշխարհի իրողությունները․ Բուխարեստի փողոցներով դիմակներով քայլող անդեմ մարդիկ, ամենուրեք համավարակի մասին զրույցներ, մի խոսքով՝ նոր իրականություն, որն ստեղծվել է 2020-ին։ Ու ինչպես բոլոր ժամանակակերտ իրադարձությունները, համավարակը նույնպես չէր կարող իր արտացոլանքը չգտնել արվեստում։
Սակայն փառատոնի ծրագրում ընդգրկված էր ֆիլմ, որը, համենայն դեպս հայ հասարակության համար, երկրորդ պլան էր մղում համավարակն ու անվերջանալի թվացող համաշխարհային կատակլիզմները․ «Forum Extended» ծրագրում ներկայացված էր «Սև Բախ Արցախ» 2 ու կես ժամանոց վավերագրական՝ Արցախում բնակվող մեծերի և փոքրերի մասին, որը նկարահանվել է 2020-ի պատերազմից առաջ՝ դեռևս 2007-ին, Շուշիում և Ստեփանակերտում, սակայն արտադրվել է այս տարի։ Ֆիլմի ռեժիսորներն են պաղեստինցի Այրին Անաստասն ու իրանցի Ռենե Գաբրին, որոնք ապրում և ստեղծագործում են Նյու Յորքում։ Գաբրին ու Անաստասն անձամբ են նկարահանել ֆիլմը, իսկ Գաբրին բոլոր արցախցիների հետ շփվում է հայերեն, թեև կադրում չի երևում» [1]։ Հատկանշական է, որ ֆիլմը բացասական արձագանքի էին արժանացրել ադրբեջանցի և թուրք օգտատերերը, սակայն կինոփառատոնի կազմակերպիչների կարծիքի վրա դա ոչ մի ազդեցություն չի ունեցել՝ ֆիլմը մնացել է ծրագրում։ Այն դիտել է նաև Դիանա Մարտիրոսյանը։
«Ինձ՝ որպես հայի, կոմպլեմենտար է այն փաստը, որ օգտագործված չէ «Ղարաբաղ» բառը։ Ֆիլմի անվանումը պայմանավորված է նրանով, որ այնտեղ հնչում է Բախի երաժշտությունը։ Սևը կարող ենք որպես սիմվոլիզմ ընկալել՝ տրամադրություն, սև գիծ, որն անցնում է այդ 2․5 ժամվա ընթացքում։
Պատկերացրեք, 2007-ի արխիվային կադրեր՝ համեմված տեղաբնակների հույզերով ու տպավորություններով, ներաշխարհով։ Նրանք պատմում են՝ ինչ է կատարվում նրանց գլխում ու սրտում, ինչ են ուզում, ինչու են այստեղ ապրում։ Ռեժիսորները պատմում էին հողի գաղութացման, պատերազմի հետևանքների մասին։ Ամեն ինչ շատ ավելի գլոբալ ու աբստրակտ էր. խոսքը միայն արցախյան կոնֆլիկտի մասին չէր։ Կար ևս մեկ փիլիսոփայական հարց՝ ու՞մն է հողը, մե՞նք ենք հողինը, թե՞ հողը մերը․․․»
Սակայն ֆիլմում Դիանան, ինչպես ինքն է ասում, պատասխան այդ հարցին չգտավ․․․
* էմանսիպացիա - ազատություն կախվածությունից, ճնշումից, շահագործումից, նախապաշարմունքներից, հնացած, իր դարն ապրած ամեն ինչից, սահմանափակումների վերացում, իրավունքների մեջ հավասարեցում:
* վիքթիմ բլեյմինգ - դժբախտ պատահարի կամ ցանկացած տեսակի բռնության զոհին իր նկատմամբ կատարված հանցագործության/դեպքի համար մեղադրելը:
