Արգամ Այվազյան («Նախիջևան» հայրենակցական միության պատվավոր նախագահ) - Ամեն ինչ էլ ունեին:
Նախիջևանում ծնված, մեծացած, տուն ու տեղն այնտեղ թողած Արգամ Այվազյանի արձագանքն է հարցին՝ հայերը Նախիջևանում շա՞տ էին, ի՞նչ ունեին:
Արգամ Այվազյան - Տուն-տեղ, 100 տարի ապրել են, իրենք, իրենց ապուպապերը:
Ինքը 1965-ին է տեղափոխվել Երևան՝ սովորելու, ընտանիքը՝ 1983-ին, երբ իրենց հայկական գյուղում՝ Առինջում, արդեն 400-ից ընդամենը մոտ 10 հայ էր մնացել:
Արգամ Այվազյան - 1923 թվականից՝ սովետական տարիներին, Ադրբեջանի քաղաքականությամբ Նախիջևանի հայությունը նվազեց, Նախիջևանի տարածքը Ադրբեջանը վերցրել էր որպես սահմանային գոտի և ելք ու մուտքը արգելվում էր:
Հատուկ անցագրով էր ելումուտը թույլատրվում, որպես կանոն՝ հայերին այդ փաստաթուղթը տրամադրելը մերժում էին, պատմում է Արգամ Այվազյանը, ավելացնում՝ այդպես տարի-տարի Նախիջանում ադրբեջանցիները ավելացան, հայերը պակասեցին: Շեշտում՝ շրջափակման քաղաքականությունը եղել է հենց Ադրբեջանի գործելաոճը: Ճիշտ այնպես, ինչպես Ադրբեջանի ձեռագիրն է հայկական հետքը բոլոր հնարավոր միջոցներով մաքրելը:
Արգամ Այվազյան - 1989 և 2006 թվականին Նախիջևանում վերացվեց հայկական բոլոր ժառանգությունը՝ ավելի քան 27000 մեծ ու փոքր հուշարձան, ոչ մի բան չմնաց:
8 ամսից ավելի Լեռնային Ղարաբաղը շրջափակման մեջ պահող Ադրբեջանը սկսել է կրկին շրջանառել կեղծ թեզեր, թե իբր Հայաստանի կողմից էլ Նախիջևանն է շրջափակված:
Ի պատասխան՝ Նախիջևանից բռնագաղթած հայերի շահերը ներկայացնող հասարակական կազմակերպությունները հայտարարություն տարածեցին:
Արգամ Այվազյան - Նախիջևանը երբեք շրջափակված չի եղել, այսօր էլ գոյություն չունի, Նախիջևանի բնակչությունը կապ ունի և՛ Թուրքիայի հետ, և՛ Պարսկաստանի հետ, որ վաղուց են կառուցել,
«Նախիջևանի և Ադրբեջանի միջև գործում է նաև անխափան օդային կապ, առնվազն վերջին երեք տարիներին՝ նաև Հայաստանի Հանրապետության օդային տարածքով»,- ասված է հայտարարության մեջ:
Այվազյանը մանրամասնում է.
Արգամ Այվազյան - Նախիջևանից Բաքու մեկնող ինքնաթիռները անցնում են օդային տարածքով, սահմանափակում չկա:
Հայտարարությունում նաև թվեր են ներկայացված՝ միայն 2023 թ. հունվարից մինչև օրս Ադրբեջանից Նախիջևան և հակառակ ուղղությամբ կատարվել է 1407 տարանցիկ թռիչք՝ Հայաստանի օդային տարածքով:
Նախիջևանից բռնագաղթած հայերի շահերը ներկայացնող հասարակական կազմակերպությունների հայտարարության մեջ ընդգծվում է, որ 2022 թ. օգոստոսի 18-ից Հայաստանը շրջանառման մեջ է դրել նախագիծ, որով նախատեսվում է հայ-ադրբեջանական պետական սահմանին երեք անցակետ տեղադրել և տարածաշրջանային կոմունիկացիաները ապաշրջափակել:
Ադրբեջանը դեռ ընդդիմանում է՝ շեշտում է Այվազյանը, հակառակ դեպքում Նախիջևանն Ադրբեջանի հետ ավտոմոբիլային կապ կունենար նաև Հայաստանի տարածքով: Նույնը վերաբերում է երկաթուղային ենթակառուցվածքների ապաշրջափակմանն ու երկաթգծի վերականգնմանը:
Իսկ սեփական տուն վերադառնալու հնարավորությունից Նախիջևանի հայերը զրկված են եղել անգամ Խորհրդային Միության տարիներին՝ Արգամ Այվազյանն է հիշում:
Արգամ Այվազյան - 1917 թ. 84.000-ի սահմանում էին, 18-19-ին ջարդերի պատճառով նվազեց, տեղափոխվեցին Հայաստան, Վրաստան, 26 թ.՝ մոտ 40.000 բնակչություն Մոսկվային դիմեց, որ վերադառնան, բայց Ադրբեջանի իշխանությունը որոշեց, որ հնարավոր չէ ընդունել, հողաբաժանում է արված, և ընդունել հնարավոր չէ, և հայերը, որ Թիֆլիսից եկել էին Երևան, չկարողացան մեկնել:
Արդեն 88 թվականին Նախիջևանի հայկական գյուղերը դատարկվել էին, դպրոցները փակվել էին, մնացել էին մեծահասակները, մոտ 3000 հայ էլ բռնագաղթի ենթարկվեց:
Եթե 80-ականների վերջին ադրբեջանցիները հայերի վրա կրկնակի ու եռակի թանկ վաճառեցին իրենց տուն ու տեղը և հեռացան Բաքու, ապա հայերը Նախիջևանից դատարկաձեռն են դուրս եկել: Սրտնեղում է՝ անցնող 30 տարիներին Հայաստանը երբեք չի բարձրաձայնել Նախիջևանից բռնագաղթած հայերի հարցը, մինչդեռ իրենք այնտեղ թողել էին տուն-տեղ, տարիների վաստակ: Շեշտում՝ իրենց հայրենի բնակավայրեր վերադառնալու իրավունքից զրկված այսօր շուրջ 150.000 նախիջևանահայ կա:
Հեղինակ՝ Իրինա Մկրտչյան
