2020 թ. սեպտեմբերի 27-ին Արցախում սանձազերծված պատերազմը լուսաբանեցին և փաստագրեցին աշխարհի բազմաթիվ առաջատար գործակալություններ և լրատվամիջոցներ: 290 լրատվամիջոցից 800-ից ավելի լրագրող շտապեց Արցախ՝ տեղում լուսաբանելու պատերազմը և հետագա զարգացումները: Նրանցից 7-ը վիրավորվեց Արցախի դեմ Ադրբեջանի, Թուրքիայի և ահաբեկիչների հարձակումների հետևանքով:
Դավիթ Մուրադյանը հյուրընկալել է ԱՄՆ-ից ժամանած անկախ լրագրող Չակ Հոլթոնին, որն աշխատել է Արցախում 44-օրյա պատերազմի ընթացքում:
Դավիթ Մուրադյան - Չակ, շնորհակալ եմ մեզ հյուրընկալվելու համար:
Չակ Հոլթոն (անկախ լրագրող) - Շնորհակալ եմ հրավիրելու համար:
Դավիթ Մուրադյան - Ինչո՞u որոշեցիք լուսաբանել հենց Արցախյան պատերազմը, այն ժամանակ կային նաև այլ հակամարտություններ:
Չակ Հոլթոն - Ես պատերազմ լուսաբանող անկախ լրագրող եմ, և դա իմ աշխատանքն է: Սա մի հակամարտություն էր, որին ես տեղյակ չէի: Հեռուստադիտողներից մեկը կապվեց ինձ հետ և ասաց, որ ես պետք է ուշադրություն դարձնեմ Արցախում սկսված հակամարտությանը: Ես նաև «Ազատ Բիրմայի ռենջերներ» մարդասիրական կազմակերպության անդամ եմ: Այն կազմված է ԱՄՆ հատուկ ուժերի և ծառայությունների նախկին զինվորականներից: Մենք գնում ենք աշխարհի տարբեր վայրերում գտնվող պատերազմական գոտիներ և տուժածներին տալիս ենք օգնություն, հույս և սեր: Մեր կազմակերպությանը նույնպես հետաքրքիր էր գալ Արցախ: Այդպիսով՝ նշածս երկու հանգամանքները կենտրոնացրին իմ ուշադրությունն Արցախի ուղղությամբ:
Ես սկսեցի ուսումնասիրել: Երբ հասկացա, որ այս ամենը կապ ունի հայերի և քրիստոնեության հետ, իմ ամենամեծ գործընկերներից մեկը Վիրջինիայում գործող Քրիստոնեական հեռարձակող ցանցն է՝ ՍԻ-ԲԻ-ԷՆ-ը, նրանց գրեցի այդ մասին: Պատասխանեցին, որ Արցախ գալը և հեռուստատեսության համար լուսաբանելը լավ գաղափար է: Ուստի ես եկա և մոտ երկու շաբաթ մնացի»:
Դավիթ Մուրադյան - Ե՞րբ ժամանեցիք Արցախ և որքա՞ն ժամանակ մնացիք:
Չակ Հոլթոն - Ժամանեցի հոկտեմբերի վերջին շաբաթը և մնացի մինչև նոյեմբերի առաջին շաբաթը: Ստացվեց, որ ես հասա պատերազմի կեսից, չկարողացա հենց սկզբից լինել: Սակայն իրադարձություններն արդեն լայնորեն լուսաբանվում էին, և պարզ էր, որ անհրաժեշտ է անդրադառնալ այս թեմային: Պարզ էր, որ սա միայն տեղային հակամարտություն չէ, այլ ունի գլոբալ նշանակություն և ազդեցություն: Թույլտվություններից և հավատարմագրումից հետո կարողացա գնալ այնտեղ: Մենք այցելեցինք Արցախի մի շարք բնակավայրեր և լուսաբանեցինք այնտեղից:
Դավիթ Մուրադյան - Պատերազմի ժամանակ Արցախի ո՞ր վայրերում եք եղել:
Չակ Հոլթոն - Մենք Ստեփանակերտի կենտրոնում էինք, երբ հրթիռակոծվեց հիվանդանոցը: Տեսախցիկս միացված էր, երբ ռումբերը պայթեցին: Շտապեցինք այնտեղ՝ փաստագրելու հրթիռների հասցրած ամբողջ վնասը: Մենք շրջում էինք Ստեփանակերտում, և երբ որևէ տեղ հրթիռ էր ընկնում, գնում և հարցազրույց էինք տեսագրում տուժածների հետ: Տեսագրել ենք բազմաթիվ ծեր տատիկների, որոնք հրաշքով էին փրկվել, չնայած՝ իրենց տունն ավերվել էր: Այցելում էինք հրթիռակոծությունից ամենաշատը տուժած խաղաղ բնակչությանը:
Նաև հարցազրույցներ տեսագրեցինք այն մարդկանց հետ, որոնք ապաստան էին գտել Ստեփանակերտի նկուղներում:
Ցավոք, չկարողացա գնալ Շուշի, քանի որ այդ օրերին արդեն քաղաքի համար թեժ մարտեր էին ընթանում: Ահա, այսպես եմ հիմնականում աշխատել:
Դավիթ Մուրադյան - Դուք եղել եք բազմաթիվ պատերազմական գոտիներում, և որքան հասկացա Ձեր նախորդ ասածից՝ նախկին զինվորական եք: Ի՞նչն էր ձեզ համար ամենածանրն Արցախում:
Չակ Հոլթոն - Միշտ ծանր է տեսնել՝ ինչպես է խաղաղ բնակչությունը տառապում բոլոր այն պատերազմներում, որոնք լուսաբանում եմ: Միշտ ամենաշատը հենց նրանք են տուժում: Իրենց ավերված տների առջև կանգնած կանանց տեսնելը և նկարելը ոչ միայն էմոցիոնալ առումով է դժվար, այլև կատաղեցնում է, երբ հասկանում ես, որ այդ ամենը միտումնավոր է արվել:
Այլ բան է, երբ պատերազմների ընթացքում որևէ հրթիռ սխալմամբ այլ տեղ է հարվածում, կամ որևէ ռումբ չի դիպչում թիրախին, ինչի հետևանքով խաղաղ բնակչությունն է տուժում: Սակայն այս պատերազմը սկսվել էր հենց քաղաքացիական, խաղաղ բնակչության դեմ՝ նրանց այդ բնակավայրերից հեռացնելու համար, որպեսզի ադրբեջանցիները, թուրքերը և, ինչպես Դուք նշեցիք, ահաբեկիչները կարողանային՝ հեշտությամբ գրավել այդ բնակավայրերը՝ առանց այնտեղ ապրող մարդկանց հետ գործ ունենալու: Դա նրանք կարողանում էին անել: Սակայն դա պատերազմ սանձազերծելու և վարելու փոքրոգի եղանակ է:
Արդեն 20 տարուց ավելի պատերազմ եմ լուսաբանում: Տեսել եմ բազմաթիվ ավերածություններ, մահեր, քաոս: Գուցե նույնիսկ սովոր եմ այդ ամենին, սակայն անհնար է զսպել էմոցիաները, չզգալ թիրախում հայտնված այդ մարդկանց զայրույթը, տխրությունը և զգացմունքները:
Դավիթ Մուրադյան - Ադրբեջանը հերքում է, որ պատերազմական հանցագործություններ է կատարել Արցախի ժողովրդի, միջազգային ԶԼՄ-ների դեմ, և որ պատերազմի ժամանակ ներգրավել է ահաբեկիչներին: Որպես լրագրող, որն ականատես է եղել բազմաթիվ վայրագությունների և դրանք փաստագրել է, ո՞րը կլինի Ձեր ուղերձը Բաքվի գրասենյակներում նստած պաշտոնյաներին:
Չակ Հոլթոն - Ես նախագահ Ալիևին կասեի՝ Ձեր զինվորները ծայրահեղ տգետ են և ոչ կոմպետենտ և ունակ չեն թիրախավորել ռազմական օբյեկտները՝ դրանք շարքից դուրս հանելով, և պատերազմի ամբողջ ընթացքում միտումնավոր ամեն օր ռմբակոծում էին քաղաքացիական օբյեկտներ: Պատահական հարվածներ բոլոր պատերազմներում են պատահում: Դա տեղի է ունեցել ամերիկյան զինված ուժերի կողմից, վերջերս նման բան տեղի ունեցավ Աֆղանստանում: Երբ նման պատահական հարվածներ են տեղի ունենում և վնասներ են հասցվում, ճիշտ և պատվաբեր բանը, որ պետք է արվեր, պետք է լիներ հեռուստատեսային ելույթ, որի ժամանակ նա կասեր՝ ես նախագահն եմ՝ զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարը: Ուստի, ես պատասխանատու եմ բոլոր քաղաքացիական անձանց համար, ովքեր մահացել են ոչ միտումնավոր հարվածներից: Պետք է ասեր՝ ես խորապես ցավում եմ դրա համար, և պետք է իմանաք, որ բոլոր հրամանատարները, որոնք պատասխանատու են եղել այդ սխալի և ոչ ճիշտ հարվածների համար, հեռացվել են:
Այդպես են վարվում պատիվ ունեցող երկրները, երբ խաղաղ բնակչությունն ուղղակիորեն տուժում է զինված ուժերի հարվածներից:
Մենք դա չտեսանք Ադրբեջանից: Նրանք պարզապես ասում էին՝ նման բան տեղի չի ունեցել: Բայց ես այնտեղ էի: Հարցազրույց եմ տեսագրել մարդկանց հետ, ունեմ ռմբակոծված քաղաքացիական շենքերի, քաղաքացիական վայրերի ուղղությամբ կիրառված կասետային զինատեսակների, ամբողջությամբ ավերված հիվանդանոցի տեսագրությունները:
Ուստի Ադրբեջանը և Թուրքիան ներգրավվել էին ստոր և անպատիվ մի պատերազմական ռազմավարության մեջ, ինչն անկասկած կարելի է համարել ռազմական հանցագործություն: Կամ էլ նրանք այնքան տգետ են, որ չեն կարողացել ռազմական տեսակետից որևէ արժեքավոր օբյեկտի հարվածել և ռումբեր էին նետում՝ որտեղ կարողանում էին:
Այս երկուս տարբերակն էլ Ադրբեջանի և Թուրքիայի մասին ամեն ինչ ասում են:
Մի բան էլ կասեմ: Արցախից մեկ տարի առաջ Սիրիայում էի՝ «Ազատ Բիրմայի ռենջերների» հետ: Նույն այն ԱԹՍ-ները, որոնք հրթիռակոծում էին Արցախի հայ զինվորներին և խաղաղ բնակչությանը, ռումբ նետեցին մեր շտապօգնության մեքենաներից մեկի վրա: Այն շատ հեռու էր ռազմական թիրախներից: Մի բան հստակ է՝ նրանք չէին երկնչում այն փաստից, որ ռմբակոծում էին այնպիսի օբյեկտներ, որոնց ռմբակոծումը դուրս է որևէ սահմանից՝ խաղաղ բնակչությանը, բուժանձնակազմին և այլն:
Ուստի Արցախում կատարվածն ինձ համար այլևս անակնկալ չէր և ստիպում է ինձ մտածել, որ ամեն ինչ արվում էր միտումնավոր:
Դավիթ Մուրադյան - Հատկապես ճշգրիտ զենքով: Որևէ մեկն այդ զենքին տիրապետելով՝ չի կարող ասել՝ ներողություն, պատահաբար ստացվեց, ես չէի ուզում:
Չակ Հոլթոն - Այո, ճիշտ է, և դա ինձ ստիպում է հարցնել Ալիևին կամ Էրդողանին. կբացատրե՞ք՝ այդ հայ տատիկն ի՞նչ վտանգ էր ներկայացնում: 85-ամյա մի կին, որի տունը դուք ավերեցիք Ստեփանակերտում: Ո՞րն էր նրա սպառնալիքն Ադրբեջանին: Ո՞րն էր նրա սպառնալիքը Թուրքիային:
Եվ եթե սպառնալիք չէր, ուրեմն նրանց զինվորները ցույց տվեցին իրենց փոքրոգությունը, որը նրանց թույլ չտվեց դեմ առ դեմ կռվել հայ զինվորների հետ, այլ խաղաղ բնակչությանն ահաբեկելով՝ ստիպեց լքել բնակավայրերը, որպեսզի հետո գան և ազատորեն վերցնեն: Այն, ինչը տեղի ունեցավ, օրինակ՝ Շուշիում:
Դավիթ Մուրադյան - Ի՞նչ կարծիքի եք Բաքվի «ռազմական ավարի պուրակի» մասին:
Չակ Հոլթոն - Դա ամենաանպատիվ բաներից է, որ ես երբևէ տեսել եմ:
Դավիթ Մուրադյան - Ինչո՞ւ եք այդպես կարծում:
Չակ Հոլթոն - Ադրբեջանն այս պատերազմում զավթեց տարածքներ: Նրանք Հայաստանին վիրավորել են խորապես, զոհվել են բազմաթիվ հայորդիներ:
Երբ որևէ մեկը որևէ պատերազմում նման արդյունքների է հասնում, պատվաբեր բանը, որ պետք է անել, վեհանձն լինելն է և ասելը՝ եկեք ելք փնտրենք և խաղաղություն հաստատենք:
Սակայն նրանք այդպես չեն վարվում: Նրանք անում են հնարավորը՝ հայ մայրերին, հայրերին, դուստրերին և որդիներին, որոնց հայրերը չեն վերադարձել, ավելի ցավեցնելու համար:
Դա զարհուրելի է: Միջազգային լրատվամիջոցները պետք է ավելի մեծ ուշադրություն դարձնեն, որ այնտեղ ցուցադրվում են մահացած զինվորների, բանտարկյալների մանեկեններ և այլն:
Եվ դա բոլոր կոնվենցիաների ակնհայտ խախտում է: Չնայած՝ Ադրբեջանը թքած ունի բոլոր այդ կոնվենցիաների վրա: Եթե նրանց հետաքրքրեր Ժնևի կոնվենցիան, նրանք խաղաղ բնակչությանը չէին թիրախավորի: Նրանց ասել, որ սխալ են, ոչինչ չի փոխի:
Այն մեկնաբանությունները, որոնք ստանում եմ սոցիալական ցանցերում հարյուրավոր ադրբեջանցիներից, մի բան է ապացուցում: Կառավարությունը նրանց մեջ հայերի հանդեպ ատելությունը բնազդի մակարդակի է հասցրել:
Վերաշարադրելով Գոլդա Մեյրի ասածը՝ կարող եմ ասել՝ քանի դեռ նրանք իրենց երեխաներին չսիրեն ավելի, քանի ատում են հայերին, ոչինչ չի փոխվի:
Եվ դա է ամենացավալի փաստը: Կարծում եմ՝ պետք է հաշտեցում լինի, պետք է ինչ-որ պահի ներում լինի»:
Դավիթ Մուրադյան - Արցախի պատերազմի և մեր տարածաշրջանի մասին ԱՄՆ-ում իրազեկության բարձրացման խնդիր կա: Ի՞նչ եք կարծում, ինչպե՞ս կկարողանաք բարձրացնել հանրային իրազեկությունը ԱՄՆ-ում Արցախի պատերազմի մասին:
Չակ Հոլթոն - Ես փորձում էի անել դա՝ շարունակելով լուսաբանել խնդիրն իմ փոդքաստում և Յութուբում, Սի-Բի-Էն-ում և այլուր: Սակայն կարծում եմ՝ պետք է իրազեկվածությունը բարձրացնել՝ անելով ավելին, քան միայն Հայաստանի կրած կարոուստները լուսաբանելն է: Մինչև այստեղ գալս ես գիտեի, որ կա նախկին ԽՍՀՄ երկիր Հայաստան, և վերջ: Դա այն էր, ինչ ես գիտեի:
Երբ եկա այստեղ, հանդիպեցի հայերին, սիրահարվեցի հայկական մշակույթին, ուտելիքին, ձեր ունեցած հիանալի պատմությանը, հասկացա, որ Հայաստանը շատ ավելին է, քան Ասիայում գտնվող մի փոքրիկ երկիր:
Եվ երբ իմացա, որ հայ ժողովուրդն իմ քրիստոնյա եղբայրներն ու քույրերն են, մտածեցի, որ պետք է աջակցեմ նրանց: Բոլոր ամերիկացիները հայտարարում են, որ պետք է սատարել Իսրայելին, որովհետև նրանք Աստծու ընտրյալ ժողովուրդն են: Եթե դուք ցանկանում եք սատարել հրեաներին, պետք է շատ ավելի սատարեք հայերին, որովհետև նրանք հավատակից քրիստոնյա են: Եվ հայերը շրջապատված են մարդկանցով, որոնք ցանկանում են սպանել նրանց՝ սրբելով նրանց երկրի վրայից: Նրանք ապրում են շատ ավելի փոքր երկրում՝ շատ ավելի փոքր աջակցությամբ: Ուստի նրանք ունեն Միացյալ Նահանգների, ամերիկացի ժողովրդի աջակցության կարիքը: Համոզված եմ, որ հայերը կունենան այդ աջակցությունը, երբ ամերիկացիները հասկանան, որ Հայաստանն ավելին է, քան նախկին խորհրդային մի երկիր:
Երբ դա հասկացա, նաև գիտակցեցի, որ ուզում եմ անել հնարավորը, որպեսզի ամերիկացիներն էլ հասկանան: Ցանկացա, որպեսզի ամերիկացիներն իմանան, որ Հայաստանը հիասքանչ, գեղեցիկ մի վայր է: Այստեղի բնության գեղեցկությունը կգերի աշխարհի ցանկացած մարդու: Ուստի պատերազմից հետո արդեն ևս երեք այցելություն կատարեցի դեպի Հայաստան: Բերեցի ընտանիքիս, ընկերներիս, այլ մարդկանց, որոնք ցանկացան գալ և տեսնել Հայաստանը: Եվ մենք փորձում ենք իրազեկել մարդկանց այդ կերպ:
Նաև աշխատում եմ վավերագրական ֆիլմի ուղղությամբ: Այն սկսել էի որպես պատերազմի մասին պատմող մի ֆիլմ: Ընթացքում հասկացա, որ մյուսներն էլ են պատերազմի մասին ֆիլմեր պատրաստում: Հասկացա, որ ցանկանում եմ ստեղծել ավելին: Այն պատմելու է հայ ժողովրդի, պատմության, գեղեցկության մասին: Այն լինելու է մի երկրի մասին, որն առաջ է շարժվում: Նպատակն է նաև խթանել զբոսաշրջությունը: Ֆիլմն ունենում է երջանիկ ավարտ: Իմ նախորդ ճամփորդություններից մեկի ժամանակ ինձ հետ էի բերել իմ 21-ամյա որդի Նաթանին: Նա սիրահարվեց Հայաստանին և որոշեց մնալ այստեղ իմ վերադարձից հետո: Հետո նա այստեղ հանդիպեց մի հայ աղջկա, և այժմ նրանք նշանադրված են:
Դավիթ Մուրադյան - Շատ հետաքրքիր է, և հաճելի է իմանալ դա: Մենք օրերս իմացանք Կոնգրեսի օրենսդրական փոփոխությունների մասին, որով կրճատվում է Ադրբեջանին հատկացվող ռազմական օգնությունը, առաջարկում է «Գորշ գայլեր» և այլ ծայրահեղական թուրքական խմբավորումներին համարել ահաբեկչական կազմակերպություն: Ի՞նչ եք կարծում՝ դա նշանակում է, որ Միացյալ Նահանգները վերարժևորել է Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ ունեցած հարաբերություննե՞րը, թե այլ բան է:
Չակ Հոլթոն - Մեր օտարերկրյա դաշնակիցներից մի արտահայտություն եմ լսել՝ Ամերիկան միշտ անում է ճիշտ քայլ՝ բոլոր այլ հնարավոր միջոցները սպառելուց հետո: Ցավոք, դա ճշմարիտ է: Անգամ ամերիկացիների համար է բարդ հասկանալը, որ իրականում Ամերիկայում կա «երկու պետություն»: Եվ նրանք խիստ բաժանված են: Նրանք գրեթե ամեն ինչի վերաբերյալ ունեն հակադարձ կարծիքներ: Օրինակ՝ մոտ 4 տարի երկրում կարող է գերիշխել մեկ գաղափար, դրանից հետո գրեթե նույնքան կգերիշխի հակառակ գաղափարը: Դա էլ հենց հանգեցնում է մեր արտաքին քաղաքականության ոչ միանմանությանը: Կարող եմ ասել, որ Հայաստանին սատարելը պետք է լինի մի բան, որի շուրջ պետք է լինի այդ չակերտավոր երկու պետությունների միասնությունը: Որովհետև Հայաստանին սատարելը իմաստալից է Միացյալ Նահանգների համար: Հայերն Ամերիկայի բարեկամներն են: Ամերիկայում ապրում են միլիոնավոր հայեր: Եվ դա բնական կլիներ: Ցավոք, շատ ամերիկացիներ գիտակցում են, որ չեն կարող ակնկալել, որ կառավարությունն արտաքին քաղաքականության մեջ կլինի բավականաչափ հեռատես: Եվ հենց այդ պառակտումն էլ ամեն ինչ խաթարում է:
Դավիթ Մուրադյան - Չակ, շնորհակալ եմ Ձեր ժամանակի համար:
Չակ Հոլթոն - Ինձ համար հաճելի էր:
