Հունաստանում Հայաստանի Հանրապետության արտակարգ և լիազոր դեսպան Տիգրան Մկրտչյանի հարցազրույց է տվել Հունաստանի pameevro.gr լրատվական կայքին՝ անդրադառնալով հայ-հունական երկկողմ հարաբերություններին, տարածաշրջանային և միջազգային զարգացումներին, ինչպես նաև համագործակցության հեռանկարներին քաղաքական, տնտեսական, կրթական, մշակութային և ենթակառուցվածքային ոլորտներում։
Հարցազրույցում ներկայացված են նաև Հայաստանի մոտեցումները տարածաշրջանային կապակցվածության, եվրոպական ինտեգրման և անվտանգության օրակարգի առանցքային հարցերի վերաբերյալ։ Այս մասին հայտնել է դեսպանությունն ու ներկայացրել հարցազրույցն՝ ամբողջությամբ։
«Հարց. Ձերդ գերազանցություն, Ռուսաստանի կողմից 2026 թվականի հունիսի 12-ից հայկական գյուղատնտեսական արտադրանքի ներմուծման ամբողջական արգելքը լուրջ հարված է Հայաստանի համար։ Միևնույն ժամանակ Եվրոպական միությունն անմիջապես արձագանքեց՝ հայկական արտադրանքի համար եվրոպական շուկաներում ապահովելով մաքսատուրքից ազատ (duty-free) մուտք։ Ալեքսանդրուպոլիսի նավահանգստի գլխավոր գործադիր տնօրեն պարոն Կոնստանտինոս Խաձիկոնստանտինուի հետ Ձեր հանդիպման ընթացքում քննարկվե՞լ են արդյոք այս արտադրանքի համար նավահանգիստը հիմնական տարանցիկ հանգույցի վերածելու կոնկրետ սցենարներ։ Կա՞ արդյոք որևէ հստակ ժամանակացույց կամ պայմանավորվածություն, որը վերաբերում է առաջին հայկական բեռների (օրինակ՝ մրգերի, գինիների և հանքային ջրերի) Եվրոս ժամանելուն։
Պատասխան. Իրոք, Հայաստանի արտահանման ուղիների դիվերսիֆիկացումը և հայկական արտադրանքի համար նոր շուկաների հասանելիության ընդլայնումը Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ռազմավարական առաջնահերթություններից է։ Ալեքսանդրուպոլիսի նավահանգստի գլխավոր գործադիր տնօրեն պարոն Կոնստանտինոս Խաձիկոնստանտինուի հետ հանդիպման ընթացքում մենք քննարկեցինք Ալեքսանդրուպոլիսի՝ որպես հայկական արտադրանքի, այդ թվում՝ գյուղատնտեսական մթերքի, գինիների, հանքային ջրերի և արտահանմանն ուղղված այլ ապրանքների տարանցման և բաշխման կենտրոնի հնարավոր դերը։
Ալեքսանդրուպոլիսի նավահանգիստն ունի ակնհայտ լոգիստիկ առավելություններ․ այն համադրում է ծովային, ավտոմոբիլային, երկաթուղային և օդային հաղորդակցությունները և նպաստավոր դիրք ունի՝ սպասարկելու ոչ միայն հունական շուկան, այլև Բալկանների և եվրոպական ավելի լայն շուկաների պահանջները։
Հաջորդ քայլը համապատասխան հայկական արտահանողներին, հունական դիստրիբյուտորներին, լոգիստիկ օպերատորներին և նավահանգստային կառույցներին մեկ հարթակի շուրջ համախմբելն է՝ առևտրային կենսունակությունը և գործնական փոխադրումների երթուղիները գնահատելու նպատակով։ Մեր նպատակը քաղաքական մակարդակում ձևավորված փոխըմբռնումը գործնական, բիզնես մակարդակի համագործակցության վերածելն է։
Հարց. Ալեքսանդրուպոլիսի քաղաքապետ պարոն Յանիս Զամբուկիսի հետ Ձեր հանդիպման ընթացքում ներկայացրեցիք քաղաքում TUMO ստեղծարար տեխնոլոգիաների կենտրոն հիմնելու չափազանց հետաքրքիր առաջարկ։ Հաշվի առնելով, որ TUMO-ն համարվում է թվային կրթության համաշխարհային առաջատար մոդել, ո՞ր փուլում են ներկայումս գտնվում այդ նախաձեռնության շուրջ քննարկումները։ Ընտրվե՞լ է արդյոք Ալեքսանդրուպոլիսում համապատասխան տարածք, և ֆինանսավորման ո՞ր գործիքների միջոցով է նախատեսվում իրականացնել այս նախագիծը, որը կարող է էապես փոխել Թրակիայի երիտասարդության կրթական և մասնագիտական հնարավորությունները։
Պատասխան. TUMO-ն Հայաստանի ամենահաջողված կրթական և տեխնոլոգիական նախագծերից մեկն է, և մենք համոզված ենք, որ այն կարող է դառնալ չափազանց օգտակար հարթակ Ալեքսանդրուպոլիսի և, ավելի լայն իմաստով, ամբողջ Թրակիայի երիտասարդության համար։ Ալեքսանդրուպոլիսի քաղաքապետ պարոն Յանիս Զամբուկիսի հետ հանդիպման ընթացքում մենք քննարկեցինք քաղաքում TUMO կենտրոնի ստեղծման կամ TUMO մոդելի հիման վրա համագործակցության մեկնարկի հնարավորությունը։
Քննարկումները ներկայումս գտնվում են նախնական ուսումնասիրության փուլում։ Այնուամենայնիվ, տեղական իշխանությունների կողմից առկա է հստակ հետաքրքրվածություն, և Հայաստանի Հանրապետության դեսպանությունը պատրաստ է նպաստել Ալեքսանդրուպոլիսի քաղաքապետարանի, TUMO-ի, ինչպես նաև համապատասխան հայկական և հունական կառույցների միջև հաղորդակցության և համագործակցության հաստատմանը։
Հնարավոր ֆինանսավորման աղբյուրները կարող են ներառել համայնքային, տարածաշրջանային և եվրոպական ծրագրերը, ինչպես նաև պետական-մասնավոր գործընկերության (PPP) մեխանիզմները։ Այս փուլում առաջնահերթ է հստակեցնել նախաձեռնության տեխնիկական, իրավական և ֆինանսական պարամետրերը։ Եթե առկա լինի համատեղ քաղաքական կամք և կենսունակ գործառնական մոդել, Ալեքսանդրուպոլիսը կարող է իսկապես վերածվել թվային կրթության և ստեղծարար տեխնոլոգիաների կարևոր տարածաշրջանային կենտրոնի։
Հարց. Արևելյան Մակեդոնիայի և Թրակիայի նահանգապետ պարոն Խրիստոդուլոս Տոպսիդիսի հետ Ձեր հանդիպման ընթացքում առանձնահատուկ ուշադրություն դարձրեցիք Արևելյան Մակեդոնիայի և Թրակիայի տարածաշրջանի ու Հայաստանի Շիրակի մարզի միջև համագործակցության և քույրացման հեռանկարին։ Եվրոպական տարածաշրջանային զարգացման ծրագրերի շրջանակում ի՞նչ կոնկրետ համատեղ նախաձեռնություններ են նախատեսվում, և ինչպե՞ս կարող է այդ համագործակցությունը նպաստել Եվրոսի մարզի ձեռնարկությունների արտահանման գործունեության ընդլայնմանը դեպի Կովկաս։
Պատասխան. Մենք քննարկեցինք Արևելյան Մակեդոնիայի և Թրակիայի տարածաշրջանի ու Հայաստանի մարզերից մեկի, մասնավորապես՝ Շիրակի մարզի միջև գործնական համագործակցության հաստատման հնարավորությունը։ Այս նախաձեռնության հիմքում ընկած տրամաբանությունը պարզ է․ երկու տարածաշրջաններն էլ սահմանամերձ են, ունեն կարևոր տրանսպորտային ներուժ և տնտեսական զարգացումը դիտարկում են կապակցվածության ընդլայնման համատեքստում։ Բացի այդ, երկու տարածաշրջաններն էլ սահմանակցում են երկու այլ երկրների, որոնցից մեկը՝ Թուրքիան, ընդհանուր հարևան է։ Հենց այս հանգամանքն էլ մեզ համար է՛լ ավելի է բարձրացնում Ալեքսանդրուպոլիսի կարևորությունը, քանի որ հայ-թուրքական սահմանի բացումից և հարաբերությունների կարգավորումից հետո Էվրոսի մարզը կարող է դառնալ Հայաստանի դարպասը դեպի եվրոպական շուկաներ։
Համագործակցության հնարավոր ուղղությունները ներառում են գյուղատնտեսությունը, ջրային ռեսուրսների կառավարումը, նորարարությունը, լոգիստիկան, վերականգնվող էներգետիկան, կրթությունը, զբոսաշրջությունը և տարածաշրջանային զարգացումը։ Նահանգապետը ներկայացրեց նաև Եվրոպական միության ֆինանսավորմամբ իրականացվող միջտարածաշրջանային ծրագրերի ընձեռած հնարավորությունները, որոնք կարող են գործնական համագործակցության արդյունավետ գործիք դառնալ նույնիսկ մինչև համապատասխան պաշտոնական հուշագրի ստորագրումը։
Էվրոսի ձեռնարկությունների համար նման համագործակցությունը կարող է բացել նոր ուղի դեպի Հայաստան, իսկ Հայաստանի միջոցով՝ դեպի ամբողջ Հարավային Կովկաս և հարևան շուկաներ։ Իր հերթին, հայկական բիզնեսի համար Էվրոսը կարող է դառնալ մուտքի դարպաս դեպի Հունաստան, Բալկաններ և Եվրոպական միություն։ Ուստի հաջորդ գործնական քայլը պետք է լինի համապատասխան տարածաշրջանային կառավարման մարմինների և գործարար համայնքների միջև անմիջական աշխատանքային կապերի հաստատումը։
Հարց. Հայաստանը առաջ է մղում ԱՄՆ-ի աջակցությամբ իրականացվող TRIPP նախագիծը (Trump Route for International Peace and Prosperity), որը նպատակ ունի ստեղծել նոր առևտրային ուղի։ Ինչպե՞ս է այս նախագիծը կապվում Հունաստանի և Բուլղարիայի կողմից մշակվող Sea2Sea երկաթուղային նախաձեռնության հետ, որի նպատակն է Ալեքսանդրուպոլիսը կապել Սև ծովի հետ։ Կարո՞ղ է Եվրոսը դառնալ միասնական երկաթուղային առանցքի արևմտյան վերջնակետը, որը Կասպից ծովից կհասնի Էգեյան ծով՝ շրջանցելով Բոսֆորի նեղուցները։
Պատասխան. TRIPP նախագիծը Հայաստանի Հանրապետության կառավարության ներկայացրած ավելի լայն՝ «Խաղաղության խաչմերուկ» նախաձեռնության կարևոր բաղադրիչներից է։ Դրա նպատակն է խթանել տարածաշրջանային կապակցվածությունը՝ հիմնված ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության, իրավազորության և փոխադարձության նկատմամբ հարգանքի վրա։ Մեր համոզմամբ՝ տարածաշրջանային բոլոր տրանսպորտային նախաձեռնությունները պետք է դիտարկվեն ոչ թե որպես մրցակցող նախագծեր, այլ որպես ավելի լայն կապակցվածության ճարտարապետության հնարավոր փոխլրացնող բաղադրիչներ։
Այս համատեքստում Ալեքսանդրուպոլիսը Սև ծովին կապող Sea2Sea երկաթուղային նախաձեռնությունը մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում։ Եթե Հարավային Կովկասում տարածաշրջանային հաղորդակցությունները լիարժեք բացվեն, և ենթակառուցվածքային ծրագրերը զարգանան, Էվրոսը կարող է ձեռք բերել առավել կարևոր դեր՝ որպես Կասպյան տարածաշրջանի, Հարավային Կովկասի, Սև ծովի և Էգեյան ծովի միջև առևտրային հոսքերի արևմտյան դարպաս։
Այս փուլում դեռ վաղ է խոսել վերջնականացված միասնական երկաթուղային առանցքի մասին։ Սակայն ռազմավարական տրամաբանությունն ակնհայտ է․ Ալեքսանդրուպոլիսը, Սև ծովը, Հարավային Կովկասը և Կենտրոնական Ասիան կարող են կապակցվել այնպիսի ձևաչափերով, որոնք կամրապնդեն տարածաշրջանային դիմակայունությունը, կդիվերսիֆիկացնեն մատակարարման շղթաները և կստեղծեն առևտրային նոր հնարավորություններ՝ միաժամանակ խուսափելով որևէ մեկ երթուղուց չափազանց մեծ կախվածությունից։
Հարց. Ալեքսանդրուպոլիսի պատմությունն անքակտելիորեն կապված է հայկական համայնքի հետ՝ սկսած 1875 թվականին Սուրբ Կարապետ եկեղեցին կառուցած հայ աշխատավորներից մինչև 1950 թվականին Հաձիկյան ընտանիքի կողմից Նավահանգստի վարչության շենքի նվիրատվությունը։ Արդյո՞ք դեսպանությունը, տեղական հայկական համայնքի և քաղաքապետարանի հետ համագործակցությամբ, նախատեսում է որևէ կոնկրետ նախաձեռնություն՝ թվայնացնելու այդ պատմական արխիվները կամ ստեղծելու մշակութային-պատմական երթուղի, որը կնպաստի Հայաստանից և սփյուռքից զբոսաշրջիկների ներգրավմանը դեպի Էվրոսի մարզ։
Պատասխան. Ալեքսանդրուպոլիսում և ընդհանրապես Էվրոսի մարզում հայկական ներկայությունը մեր ընդհանուր պատմական հիշողության կարևոր մասն է։ Սուրբ Կարապետ եկեղեցին՝ քաղաքի առաջին եկեղեցին, հայկական ընտանիքների ներդրումը և տեղական հայկական համայնքի դերակատարությունը ոչ միայն համայնքի պատմության, այլև հենց քաղաքի պատմության անբաժանելի մասն են։
Տեղական իշխանությունների հետ իմ հանդիպումների ընթացքում մենք քննարկել ենք այս հարուստ ժառանգության առավել համակարգված պահպանման և հանրայնացման կարևորությունը։ Պատմական արխիվների թվայնացումը, մշակութային ժառանգության երթուղու ստեղծումը, թեմատիկ ցուցահանդեսների կազմակերպումը կամ հայկական պատմության հետ առնչվող հուշարձանների և վայրերի համապատասխան նշագրումը կարող են լինել չափազանց արժեքավոր նախաձեռնություններ։ Դրանք ոչ միայն կնպաստեն մեր ընդհանուր պատմական ժառանգության պահպանմանը, այլև կխթանեն մշակութային զբոսաշրջությունը Հայաստանից և հայկական սփյուռքից դեպի Եվրոսի մարզ։
Վերջերս այցելել եմ նաև Դիդիմոտիխո և Օրեստիադա քաղաքներ, որտեղ հյուրընկալվել եմ քաղաքապետերի կողմից։ Դիդիմոտիխոյում գտնվում է Սուրբ Գևորգ պատմական եկեղեցին, որը տեղակայված է Կալե ամրոցի («Պալիո» թաղամաս) ամրացված բլրի հյուսիս-արևմտյան հատվածում։ Այն կառուցվել է XIV դարի բյուզանդական եկեղեցու տեղում և հանդիսանում է տարածաշրջանի բազմամշակութային ժառանգության կարևորագույն խորհրդանիշներից մեկը։
Եկեղեցին սկզբնապես եղել է Սուրբ Գևորգ Պալեոկաստրիտիսի բյուզանդական եկեղեցին, որտեղ 1341 թվականի հոկտեմբերի 26-ին Հովհաննես VI Կանտակուզենոսը թագադրվել է Բյուզանդիայի կայսր։ XIV–XV դարերում այն փոխանցվել է տեղի հայկական համայնքին։
Օրեստիադան համեմատաբար նոր քաղաք է, որը հիմնադրվել է Փոքր Ասիայից գաղթած փախստականների կողմից, որոնց թվում հայերն եղել են քաղաքի համահիմնադիրներից։ Ինձ համար մեծ հաճույք էր երկու քաղաքներում էլ հանդիպել տեղի հայկական համայնքների ներկայացուցիչների հետ և համոզվել, որ նրանք շարունակում են պահպանել և զարգացնել այդ հարուստ պատմամշակութային ժառանգությունը։
Հարց. Հունիսի 7-ի ընտրություններում «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության հաղթանակից հետո վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը ստացել է հստակ մանդատ՝ շարունակելու երկրի եվրոպամետ քաղաքական ուղեգիծը։ Միևնույն ժամանակ Մոսկվան բացահայտորեն սպառնում է Հայաստանին՝ Եվրասիական տնտեսական միության շրջանակում արտոնությունների կորստով կամ նույնիսկ այսպես կոչված «ուկրաինական սցենարով»։ Ինչպե՞ս է Հայաստանը մտադիր ապահովել իր անվտանգությունը, և այս մարտահրավերներին դիմակայելու գործում որքանո՞վ եք ակնկալում Հունաստանի քաղաքական և դիվանագիտական աջակցությունը Եվրոպական միության շրջանակներում։
Պատասխան. Հայաստանի հավասարակշռված և բազմավեկտոր արտաքին քաղաքականությունն ուղղված է գործընկերությունների դիվերսիֆիկացմանը և տարբեր գործընկերների հետ հուսալի, ռազմավարական հարաբերությունների ձևավորմանը՝ հիմնված ինքնիշխանության և ազգային շահերի նկատմամբ փոխադարձ հարգանքի վրա։ Կառավարության ստացած մանդատը վերահաստատում է, որ Հայաստանի ժողովուրդն աջակցում է բարեփոխումներին, ժողովրդավարությանը և եվրոպական ուղղությամբ երկրի զարգացմանը։
Հայաստանն իր գործընկերային հարաբերությունները չի կառուցում որևէ երկրի դեմ։ Երբ Հայաստանը բախվում է ճնշումների, սահմանափակումների կամ սպառնալիքների, մենք հետևողականորեն աշխատում ենք ամրապնդել մեր դիմակայունությունը, դիվերսիֆիկացնել անվտանգության և տնտեսական ոլորտներում գործընկերությունները, խորացնել համագործակցությունը համախոհ երկրների հետ և պաշտպանել մեր ինքնիշխանությունը դիվանագիտության, բարեփոխումների և պետական ինստիտուտների կարողությունների շարունակական զարգացման միջոցով։
Այս համատեքստում Հունաստանը Հայաստանի կարևորագույն գործընկերներից մեկն է։ Մենք բարձր ենք գնահատում Եվրոպական միության շրջանակներում Հունաստանի ցուցաբերած աջակցությունը, նրա խոր ըմբռնումը տարածաշրջանային զարգացումների նկատմամբ, ինչպես նաև միջազգային իրավունքի, պետությունների ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության սկզբունքներին նրա հետևողական հավատարմությունը։
Քանի որ Հայաստանը շարունակաբար խորացնում է իր համագործակցությունը Եվրոպական միության հետ, մենք ակնկալում ենք Հունաստանի քաղաքական և դիվանագիտական աջակցությունը Հայաստան-ԵՄ ռազմավարական օրակարգի հետագա առաջմղման, տարածաշրջանային կապակցվածության ամրապնդման և առավել ամուր գործընկերությունների ու գործնական համագործակցության միջոցով արտաքին ճնշումների նկատմամբ Հայաստանի դիմակայունության բարձրացման գործում»։
