ER XİN Ermənistan Respublikası və Amerika Birləşmiş Ştatları hökumətləri tərəfindən yayımlanan Ermənistan-ABŞ “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Yolu” (TRIPP) proqramının icra çərçivəsinin təqdim edilməsi ilə bağlı birgə bəyanatı dərc edib.
Bəyanatın mətni:
“ER xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan və ABŞ dövlət katibi Marko Rubio bu gün Vaşinqtonda “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Yolu” (TRIPP) icra çərçivəsini təsdiqləmək üçün görüşüblər. Aşağıda dərc olunan bu sənəd, Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təmin edilməsi işinə töhfə vermək üçün 8 avqust 2025-ci ildə Ağ Evdə qəbul edilmiş öhdəliklərin həyata keçirilməsi istiqamətində yeni bir addımdır.
Çərçivə, Ermənistan ərazisində sorunsuz, multimodal tranzit əlaqəsi yaratmaq üçün hazırlanmış TRIPP-in həyata keçirilməsi üçün konkret bir yol göstərir. Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirməklə və Transxəzər ticarət marşrutunda həyati bir əlaqə yaratmaqla, TRIPP-in Ermənistan Respublikası üçün beynəlxalq və daxili əlaqə baxımından qarşılıqlı faydalar yaratması gözlənilir.
8 avqust 2025-ci ildə Prezident Trampın ev sahibliyi etdiyi tarixi Sülh Zirvəsində müəyyən edilmiş prinsipləri əks etdirən TRIPP icra çərçivəsi, TRIPP-in ümumi uğuru üçün suverenliyin, ərazi bütövlüyünün və qarşılıqlılığın vacibliyini vurğulayır. TRIPP-in əsas məqsədi Ermənistan və Azərbaycanın rifahını və təhlükəsizliyini gücləndirmək, regional ticarəti və əlaqələri genişləndirməklə, eləcə də Mərkəzi Asiyanı və Xəzər dənizini Avropaya birləşdirən yeni tranzit imkanları yaratmaqla Amerika ticarətini artırmaqdır.
TRIPP icra çərçivəsi
Bu sənəd, “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Yolu” (TRIPP) proqramının həyata keçirilməsi üçün çərçivəni müəyyən edir. Bu çərçivə Ermənistan və ya ABŞ üçün hüquqi öhdəliklər və ya məsuliyyətlər yaratmır və yaratmaq üçün nəzərdə tutulmur.
Ümumi təsvir
Avqustun 8-də Vaşinqtonda ABŞ prezidentinin şahidliyi ilə Ermənistanın baş naziri və Azərbaycan prezidenti Birgə Bəyannamə imzalayıblar ki, bu da daxili, ikitərəfli və beynəlxalq nəqliyyat əlaqələrinin açılmasının təməlini qoydu. TRIPP-nin tətbiqi üçün bu çərçivə TRIPP-nin yaradılmasının daha ətraflı təfərrüatlarını müəyyən edir və Birgə Bəyannamənin məqsədlərini irəli aparır.
TRIPP, dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyasına hörmət əsasında regional sülhə, sabitliyə və inteqrasiyaya töhfə verən Ermənistan ərazisində sorunsuz, multimodal tranzit əlaqəsi yaratmağı hədəfləyir. Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirməklə və Transxəzər ticarət marşrutunda həyati bir əlaqə yaratmaqla, Ermənistan Respublikası üçün beynəlxalq və daxili əlaqənin qarşılıqlı faydalarını yaratması gözlənilir.
TRIPP vasitəsilə ABŞ aşağıdakıları hədəfləyir:
-
8 avqust tarixli Birgə Bəyannaməyə əsaslanaraq davamlı sülhə doğru irəliləyişi təmin etmək;
-
Cənubi Qafqazda sülh, sabitlik və rifahı təşviq etmək üçün kommunikasiya, ticarət və əlaqələri açmaq;
-
Transxəzər bölgəsində bazara çıxışı və həyati əhəmiyyətli təchizat zəncirlərini genişləndirmək;
-
dünyaya rifah vasitəsilə qurulan sülhün nümunəsini təqdim etmək.
TRIPP vasitəsilə Ermənistan aşağıdakıları hədəfləyir:
-
Ermənistanın regional tranzit və iqtisadi qovşaq kimi rolunu genişləndirmək;
-
Ermənistanın infrastrukturuna xarici investisiyalar cəlb etmək;
-
müasir sərhəd idarəçiliyi və ticarətin asanlaşdırılması üçün institusional potensial yaratmaq;
-
Ermənistan üçün davamlı gəlir axınları və alış hüquqları yaratmaq;
-
Amerika Birləşmiş Ştatları ilə strateji tərəfdaşlığı gücləndirmək;
-
regional inteqrasiyanı və tənzimləməni təşviq etmək;
-
Ermənistanın ixrac potensialını yeni bazarlara genişləndirmək.
TRIPP vasitəsilə ABŞ üçün gözlənilən faydalar aşağıdakılardır:
-
Amerika investisiyaları, biznesi və malları üçün yeni bazarların açılması;
-
xammal, vacib minerallar və nadir metalları Amerika bazarlarına gətirəcək ticarət üçün regional əlaqə;
-
Geosiyasi dəyişikliklərdən asılı olmayaraq insanların və malların hərəkət edə bilməsini təmin edən ABŞ, Avropa və Asiya arasında əlavə ticarət marşrutu seçimləri.
TRIPP vasitəsilə Ermənistan və Ermənistan xalqı üçün gözlənilən faydalar bunlardır:
-
Məşğulluq: ixtisaslı Ermənistan vətəndaşları üçün iş imkanları,
-
Birgə müəssisələr: beynəlxalq və Ermənistan şirkətləri arasında imkanlar,
-
Texnologiya transferi: Ermənistan şirkətləri üçün potensialın artırılması,
-
Təlim: Ermənistan işçi qüvvəsi üçün bacarıqların inkişafı,
-
Regiona yenidən investisiya qoyuluşu.
UĞURA ÖHDƏLİK
Ermənistanın Öhdəliyi
Ermənistan, milli maraqlarına xidmət edən strateji bir təşəbbüs olaraq TRIPP-in uğuruna sadiqdir. Ermənistan aşağıdakı addımları atmaq niyyətindədir:
-
TRIPP İnkişaf Şirkətinə tam əməkdaşlıq və dəstək nümayiş etdirmək,
-
Ermənistan dövlət qurumları arasında effektiv koordinasiyanı təmin etmək,
-
icazələrin, təsdiqlərin və tənzimləmə proseslərinin vaxtında həyata keçirilməsini asanlaşdırmaq,
-
ABŞ tərəfdaşları ilə açıq ünsiyyət saxlamaq,
-
TRIPP-nin tam potensialını reallaşdırmaq üçün regional tənzimləmə istiqamətində işləmək,
-
Ermənistan qanunlarına, qaydalarına və beynəlxalq müqavilələrə əsaslanaraq və beynəlxalq standartlara uyğun olaraq, Azərbaycan və Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında hər iki istiqamətdə insanlar, nəqliyyat vasitələri və mallar üçün fərqli prosedurlar hazırlamaq.
Uğur üçün ilkin şərtlər
Ermənistan və ABŞ TRIPP-nin uğurunun aşağıdakılardan asılı olduğunu qəbul edirlər:
-
Ermənistan və Azərbaycan arasında sülhün daha da institusionallaşdırılması,
-
Ermənistan-Türkiyə münaqişəsinin hərtərəfli həlli istiqamətində irəliləyiş,
-
ABŞ-ın davamlı iştirakı,
-
Regional əməkdaşlıq və sabitlik,
-
Ermənistan qurumlarının effektiv potensialının artırılması.
Strateji Tərəfdaşlıq
TRIPP Ermənistan və ABŞ arasında strateji tərəfdaşlığın dərinləşməsinin təzahürüdür. Ermənistan bu layihəyə infrastruktur, iqtisadi inkişaf və regional inteqrasiya sahəsində uzunmüddətli əməkdaşlıq üçün əsas kimi baxır.
TRIPP İNKİŞAF ŞİRKƏTİ
TRIPP, Ermənistan ərazisində nəzərdə tutulan tranzit marşrutları çərçivəsində, gələcəkdə müəyyən ediləcək yerlərdə həyata keçiriləcək və Ermənistanın suveren ərazisində layihənin bütün əhatə dairəsi üzərində tam suverenliyi qorunacaq. ABŞ-ın nəzarət payı və Ermənistanın prinsipial məsələlərə nəzarət etdiyi TRIPP İnkişaf Şirkəti, TRIPP infrastrukturunun inkişafını və tətbiqini təmin etməyi hədəfləyir.
Ermənistan TRIPP İnkişaf Şirkətinin yaradılmasına icazə vermək və onu dəstəkləmək niyyətindədir. Şirkətin TRIPP-nin inkişafına cavabdeh olacağı və ilkin olaraq 49 il müddətinə onu inkişaf etdirmək hüququ ilə məsul olacağı gözlənilir. Ermənistan ABŞ-a TRIPP İnkişaf Şirkətində 74% pay təklif etmək və 26% payı saxlamaq niyyətindədir. Bu tərəfdaşlığın daha 50 il uzadılması və Ermənistan hökumətinin əlavə mülkiyyət hüququ təmin etməsi və onun səhm payının 49%-ə çatdırılması gözlənilir.
TRIPP İnkişaf Şirkətinin səhmdarlarında (satış, bağışlama, birləşmə, ayrılma, yenidən təşkil və ya hər hansı digər hüquqi və ya faktiki hərəkət daxil olmaqla) və son faydalanan sahiblərdə baş verən hər hansı bir dəyişikliyin Ermənistan və ABŞ hökumətləri arasında əvvəlcədən razılaşmaya tabe olacağı gözlənilir.
Ermənistan və ABŞ TRIPP İnkişaf Şirkətinin korporativ strukturunu inkişaf etdirmək üçün birgə işləmək niyyətindədirlər. Strukturun aşağıdakıları əks etdirəcəyi gözlənilir: 1) Ermənistan və ABŞ hökumətlərinin multimodal tranzit marşrutunun istismarı ilə bağlı konkret qərarlarda və məsələlərdə iştirakı və 2) ilkin investisiya üçün ABŞ-a maliyyə gəliri və ya ABŞ hökumətinə və ya ABŞ şirkətlərinə digər iqtisadi faydalar.
Müəyyən edilmiş prinsipial məsələlər çərçivəsində müəyyən həssas məsələlər üzrə qərarların Ermənistan-ABŞ Rəhbər Komitəsi vasitəsilə birgə qəbul ediləcəyi nəzərdə tutulur.
TRIPP İnkişaf Şirkətinin TRIPP dəmir yolu və yol layihələrini birbaşa həyata keçirəcəyi və digər TRIPP komponentləri üçün törəmə müəssisələri və ya xüsusi təyinatlı qurumları olacağı gözlənilir.
Ermənistanın TRIPP İnkişaf Şirkətindəki payı onun aşağıdakılara verdiyi töhfəni əks etdirir:
-
Tranzit marşrutları boyunca torpaqdan istifadə (inkişaf) hüquqları,
-
Mövcud infrastruktur aktivləri (əlavə müzakirə mövzusudur),
-
Tənzimləyici dəstək və sürətləndirilmiş icazə prosedurları,
-
Sərhəd və gömrük infrastrukturu ilə bağlı qeyri-nağd şəklində investisiyalar,
-
Lazım gəldikdə nağd töhfələr.
-
Hər bir ölkə TRIPP-in tətbiqi üçün əsas koordinator kimi yüksək vəzifəli bir dövlət məmuru təyin etmək niyyətindədir. Bu məmur qurumlararası koordinasiyadan məsul olacaq və TRIPP İnkişaf Şirkəti üçün əsas əlaqə nöqtəsi kimi xidmət edəcək.
TİKİNTİ HÜQUQLARININ VERİLMƏSİ
Ermənistan TRIPP İnkişaf Şirkətinə aşağıdakı müstəsna hüquqları vermək niyyətindədir:
-
təyin olunmuş tranzit marşrutları boyunca multimodal tranzit infrastrukturunu planlaşdırmaq, layihələndirmək, inkişaf etdirmək, tikmək, istismar etmək və saxlamaq;
-
müəyyən infrastruktur layihələri üçün xüsusi təyinatlı qurumlar yaratmaq;
-
tikinti şirkətləri, operatorlar və xidmət təminatçıları ilə müqavilələr bağlamaq;
-
infrastruktur əməliyyatlarından gəlir əldə etmək və toplamaq;
-
TRIPP marşrutunu inteqrasiya olunmuş sistemin bir hissəsi kimi idarə etmək.
İnkişaf hüquqlarına aşağıdakılar daxil ola bilər, lakin bunlarla məhdudlaşmır:
-
Dəmir yolu infrastrukturu: dəmir yolları, terminallar, stansiyalar, hərəkət heyətinin strukturları,
-
Yol infrastrukturu: magistral yollar, yollar, körpülər, tunellər,
-
Enerji infrastrukturu: elektrik ötürmə sistemləri, neft boru kəmərləri, qaz boru kəmərləri,
-
Rəqəmsal infrastruktur: fiber optik şəbəkələr,
-
Dəstəkləyici infrastruktur: Ermənistan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq inzibati strukturlar, kommunal xidmətlər, təhlükəsizlik və mühafizə sistemləri.
TRIPP İnkişaf Şirkəti aşağıdakılar da daxil olmaqla, lakin bunlarla məhdudlaşmayaraq, müxtəlif mənbələrdən gəlir toplaya və saxlaya bilər:
-
infrastruktur giriş haqları,
-
tranzit marşrutu boyunca kommersiya fəaliyyətləri,
-
əmlak icarəsi və inkişafı,
-
xidmət haqları,
-
xüsusi məqsədli qurumlardan gəlir payları.
Ermənistan açıq şəkildə aşağıdakıları özündə saxlayır:
-
Ermənistanın suveren ərazisində TRIPP-in bütün əhatə dairəsi üzərində tam suverenlik və ərazi bütövlüyü ilə şərtlənən qanunvericilik, tənzimləyici və məhkəmə yurisdiksiyası, o cümlədən Ermənistanın daxili qanunlarına və beynəlxalq müqavilələrə uyğun olaraq qanun və qaydaları tətbiq etmək səlahiyyəti,
-
milli təhlükəsizlik və hüquq-mühafizə fəaliyyətlərinə nəzarət,
-
TRIPP vasitəsilə ticarət və tranzit üzərində gömrük və sərhəd nəzarəti yurisdiksiyası,
-
vergilər, gömrük rüsumları və ticarət və tranzit üçün digər məcburi ödənişlər üzərində yurisdiksiya,
-
Ermənistanın suveren ərazisindəki bütün hissələrə giriş,
-
Ermənistanın suveren ərazisindəki tranzit marşrutunun hissələrində bütün Ermənistan qanunlarını tətbiq etmək yurisdiksiyası.
XÜSUSİ MƏQSƏDLİ ŞİRKƏTLƏR
TRIPP İnkişaf Şirkətinin, TRIPP dəmir yolu və yol komponentlərinin birbaşa tətbiqi ilə paralel olaraq, daha böyük infrastruktur komponentləri üçün ayrıca hüquqi strukturlar yaratması gözlənilir ki, bu da əlavə tədqiqat və təhlillərə məruz qalacaq. Hər bir qurumun konkret infrastruktur növünə və strateji mülahizələrə uyğun idarəetmə, maliyyələşdirmə və əməliyyat modellərinə malik olması gözlənilir. Bütün xüsusi təyinatlı qurumlar əvvəlcə TRIPP İnkişaf Şirkəti tərəfindən yaradılmalıdır və özəl sektorun investisiya imkanlarının sonrakı mərhələlərdə hər bir hal üçün ayrıca müzakirə edilə biləcəyi nəzərə alınmalıdır.
SƏRHƏD TƏHLÜKƏSİZLİYİ VƏ GÖMRÜK NƏZARƏTİ
Əsas Prinsiplər
Ermənistanın sərhəd və gömrük əməliyyatları üzərində suverenliyi və yurisdiksiyası mütləq və mübahisəsizdir. Bütün sərhəd və gömrük fəaliyyətlərinin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhəd idarəetmə standartlarına, 8 Avqust Bəyannaməsinin prinsiplərinə uyğun olaraq, "ön ofis - arxa ofis" əməliyyat modelindən istifadə edilməklə həyata keçirilməsi gözlənilir.
Sərhəd İdarəçiliyi
Ermənistan müasir inteqrasiya olunmuş sərhəd idarəetmə təcrübələrini inkişaf etdirməyə və tətbiq etməyə davam etmək niyyətindədir və ABŞ bu təcrübələri texniki yardımla dəstəkləyə bilər, o cümlədən:
-
risk əsaslı yoxlama və gömrük rəsmiləşdirilməsi prosedurları,
-
müasir yoxlama texnologiyaları,
-
rəqəmsal gömrük və sərhəd sistemləri,
-
əlaqələndirilmiş idarələrarası proseslər,
-
Ermənistan rəsmiləri üçün peşəkar potensialın artırılması.
Pilot Layihələr
Ermənistan aşağıdakıları optimallaşdırmaq üçün pilot layihələr həyata keçirmək niyyətindədir:
-
gömrükdən əvvəlki rəsmiləşdirmə prosedurları,
-
sənədlərin rəqəmsallaşdırılması və emalı,
-
“bir pəncərəli” sərhəd keçidi konsepsiyaları,
-
texnologiyaya əsaslanan risklərin qiymətləndirilməsi,
-
qonşu ölkələrlə sərhəd idarəçiliyinin əlaqələndirilməsi.
“Ön Ofis - Arxa Ofis” Əməliyyat Modeli
Ermənistanın suverenliyini və yurisdiksiyasını qoruyarkən TRIPP-nin səmərəliliyini artırmaq üçün rəqəmsal vasitələrdən istifadə edərək, problemsiz ünsiyyəti asanlaşdırmaq üçün “ön ofis - arxa ofis” modelinin tətbiq olunacağı gözlənilir.
“Ön Ofis” (Üçüncü Tərəf Operatorları)
-
TRIPP İnkişaf Şirkəti ilə müqavilə bağlayan özəl operatorların aşağıdakı üzbəüz müştəri xidmətləri xidmətlərini göstərməsi nəzərdə tutulur:
-
yoxlama üçün sənədlərin ilkin toplanması,
-
istifadəçilər üçün məlumat və rəhbərlik təmin edilməsi,
-
ticarət və tranzit haqlarının toplanması və ödənişlərin emalı. ER vergiləri, gömrük rüsumları və digər məcburi ödənişlər mövcud qanunvericiliyə və maliyyə prosedurlarına uyğun olaraq birbaşa ER dövlət büdcəsinə toplanır,
-
sadələşdirmə və koordinasiya,
-
inzibati dəstək.
“Arxa Ofis” (ER Dövlət Orqanları)
ER Gömrük və Sərhəd Mühafizəsi rəsmiləri ER daxili qanunvericiliyinə və beynəlxalq müqavilələrə uyğun olaraq bütün suveren səlahiyyətləri həyata keçirirlər:
-
yekun gömrük qərarları və rəsmiləşdirmələri,
-
təhlükəsizlik yoxlaması və tətbiqi,
-
miqrasiya nəzarəti,
-
hüquq-mühafizə tədbirləri,
-
icazələr və təsdiqlər,
-
yoxlama
Aydın yurisdiksiya
-
“Ön Ofis” operatorları qərar qəbul etmir, dəstəkləyir,
-
Ermənistan rəsmiləri Ermənistandakı bütün sərhəd və gömrük obyektlərində fiziki iştiraklarını davam etdirirlər,
-
suveren funksiyaların autsorsinqi həyata keçirilmir.
Gömrük Prosedurları
Ermənistan aşağıdakıları inkişaf etdirməyə və tətbiq etməyə davam edəcək:
-
Risk əsaslı seçmə - mərkəzləşdirilmiş fiziki yoxlamalarla müasir yük yoxlaması,
-
Tranzit rejimi - tranzitdə olan mallar üçün müvafiq möhürləmə və izləmə ilə səmərəli prosedurlar,
-
Gəlməzdən əvvəl sənədlərin elektron təqdim edilməsi və hazərlanması,
-
“Tək Pəncərəli” sistemlər - kommersiya sənədləri üçün inteqrasiya olunmuş platformalar,
-
Uyğunlaşdırılmış prosedurlar - beynəlxalq gömrük standartlarına uyğunluq.
Təhlükəsizlik əməliyyatları
-
Ermənistan Ermənistanın suveren ərazisi üzərində tam yurisdiksiyanı saxlayır.
-
İnfrastruktur təhlükəsizliyi layihələri Ermənistanın təhlükəsizlik orqanları tərəfindən təsdiqlənməlidir.
-
Bütün fövqəladə hallarda Ermənistan hakimiyyəti üstünlük təşkil edir.
-
Ermənistan tərəfindən lisenziyalaşdırma şərtilə özəl əməliyyat təhlükəsizlik işçiləri işə götürülə bilər.
Məlumat sistemləri və suverenlik
-
Sərhəd və gömrük idarəçiliyi üçün müasir informasiya sistemləri quraşdırılacaq.
-
Bütün dövlət məlumat sistemləri Ermənistanın suveren nəzarəti altında qalacaq.
-
Xarici qurumlarla məlumatların paylaşılması müvafiq hüquqi çərçivələr tələb edir.
-
Kibertəhlükəsizlik standartları beynəlxalq ən yaxşı təcrübələrə uyğun olacaq.
-
Şəxsi məlumatların hazılanması Ermənistan qanunvericiliyinə uyğun olacaq.
Təlim və Potensialın Gücləndirilməsi
-
Amerika Birləşmiş Ştatları, lazım gəldikdə, Ermənistan sərhəd və gömrük işçiləri üçün aşağıdakılar da daxil olmaqla, hərtərəfli təlim və potensialın gücləndirilməsini dəstəkləmək niyyətindədir:
-
müasir gömrük texnikaları və prosedurları,
-
texnoloji sistemlərin istismarı,
-
risklərin qiymətləndirilməsi və informasiya təhlili,
-
peşəkar davranış və etika,
-
beynəlxalq mübadilə proqramları”.
